યદુવંશનો અંત

ગાંધારીના શાપ અને પિંડારકમાં ઋષિઓના શાપથી નીકળેલા લોખંડના મૂસળે અભિમાની યદુવંશના વિનાશનું બીજ રોપ્યું. પ્રભાસમાં યાદવો અંદરોઅંદર લડીને નાશ પામ્યા, અને શ્રીકૃષ્ણ શાંત ભાવે બધું સ્વીકારતા રહ્યા.

યુદ્ધ પછી સો કૌરવોનાં માતા ગાંધારી રણભૂમિ પર આવ્યાં અને પોતાના પુત્રો માટે વિલાપ કરવા લાગ્યાં. શોકમાં તેમણે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું કે તેઓ ઇચ્છતા તો યુદ્ધ રોકી શક્યા હોત, પણ તેમણે ન રોક્યું. તેમણે શાપ આપ્યો કે જેમ કુરુવંશે પોતે જ પોતાનો નાશ કર્યો, તેમ છત્રીસ વર્ષ પછી શ્રીકૃષ્ણનો યદુવંશ પણ અંદરોઅંદર લડીને નાશ પામશે. શ્રીકૃષ્ણે શાંત સ્મિત સાથે આ સાંભળ્યું. તેમણે કહ્યું કે તેઓ પહેલેથી જાણતા હતા કે આમ થવાનું છે, કારણ કે યાદવો એટલા બળવાન થઈ ગયા હતા કે તેમના સિવાય બીજું કોઈ તેમને હરાવી ન શકે.

દ્વારકામાં વર્ષો ભારે વૈભવમાં વીત્યાં, પણ યાદવ યુવાનોના મનમાં અભિમાન પેસી ગયું. એક વાર કેટલાક મહાન ઋષિઓ દ્વારકા પાસેના પવિત્ર સ્થળ પિંડારકમાં રોકાયા હતા. યુવાનોએ મજાકમાં શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર સાંબને સગર્ભા સ્ત્રીનો વેશ પહેરાવ્યો અને ઋષિઓને પૂછ્યું કે આ સ્ત્રી પુત્રને જન્મ આપશે કે પુત્રીને. ઠેકડી સમજી જઈને ઋષિઓએ કહ્યું કે તે એક લોખંડનું મૂસળ જન્માવશે, જે આખા કુળનો નાશ કરશે. ભાગવત કહે છે કે આ પણ પ્રભુની ઇચ્છાથી જ થયું.

ખરેખર સાંબનાં વસ્ત્રોમાંથી એક લોખંડનું મૂસળ નીકળ્યું. ગભરાયેલા યાદવોએ તેને ઘસાવીને ભૂકો કરાવ્યો અને પ્રભાસના સમુદ્રમાં નાખી દીધો. એ ભૂકો કિનારે આવીને ઊંચા એરકા ઘાસ રૂપે ઊગી નીકળ્યો. જે છેલ્લો ટુકડો ઘસી ન શકાયો, તેને એક માછલી ગળી ગઈ; એક માછીમારને તે મળ્યો, અને જરા નામના શિકારીએ તેમાંથી પોતાના બાણની અણી બનાવી.

અંત પહેલાં શ્રીકૃષ્ણે પોતાના વહાલા ભક્ત ઉદ્ધવને એ ગહન ઉપદેશ આપ્યો જે એકાદશ સ્કંધમાં ઉદ્ધવ ગીતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જેમાં વૈરાગ્ય, ભક્તિ અને સર્વ પ્રાણીઓમાં એક જ આત્માને જોવાની શીખ છે, અને તેમને બદરિકાશ્રમ મોકલ્યા.

જ્યારે અશુભ સંકેતો દેખાવા લાગ્યા, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ યાદવોને તીર્થયાત્રા માટે પ્રભાસ લઈ ગયા. ત્યાં મદિરાના નશામાં તેઓ જૂની વાતો પર ઝઘડવા લાગ્યા અને લડી પડ્યા. એરકા ઘાસ ઉખાડતાં જ તે તેમના હાથમાં લોખંડ જેવું કઠણ બની ગયું, અને તેમણે એકબીજાનો નાશ કર્યો. શ્રીકૃષ્ણ શોક વિના આ જોતા રહ્યા. તેઓ જાણતા હતા કે પૃથ્વીનો ભાર પૂરેપૂરો ઉતારવાનો છે, અને તેમનું પોતાનું કુળ પણ એટલું અભિમાની થઈ ગયું હતું કે હવે ટકી શકે તેમ નહોતું.

આ લીલા શીખવે છે કે અભિમાન મોટામાં મોટા કુળનો પણ નાશ કરી શકે છે, અને જ્ઞાની લોકો સમયના પરિવર્તનને એ જ શાંત વૈરાગ્યથી સ્વીકારે છે જેમ પોતે પ્રભુએ સ્વીકાર્યું.

Source

Mahabharata, Stri Parva and Mausala Parva; Shrimad Bhagavatam, Canto 11, ch. 1 and 30

Place

Kurukshetra – Dwarka – Pindaraka – Prabhasa

Lesson

અભિમાન મોટામાં મોટા કુળનો નાશ કરી શકે છે; જ્ઞાની સમયના પરિવર્તનને શાંત વૈરાગ્યથી સ્વીકારે છે.