સ્યમંતક મણિની કથા

સૂર્યદેવે આપેલો સ્યમંતક મણિ ખોવાતાં શ્રીકૃષ્ણ પર ખોટું કલંક લાગ્યું, જે દૂર કરવા તેઓ જાંબવાનની ગુફામાંથી મણિ પાછો લઈ આવ્યા.

દ્વારકાના યાદવ સત્રાજિત સૂર્યદેવના ભક્ત હતા. તેમનાથી પ્રસન્ન થઈને સૂર્યદેવે તેમને તેજસ્વી સ્યમંતક મણિ આપ્યો, જે સૂર્યની જેમ ઝળહળતો હતો અને જ્યાં તેની પૂજા થાય ત્યાં ધનધાન્ય વધતું અને કોઈ અનિષ્ટ થતું નહીં. સત્રાજિત તે પહેરીને દ્વારકા આવ્યા ત્યારે લોકોને પહેલાં તો લાગ્યું કે સ્વયં સૂર્યદેવ પધારી રહ્યા છે.

એક વાર શ્રીકૃષ્ણે સૂચન કર્યું કે આવો મણિ સૌના કલ્યાણ માટે રાજા ઉગ્રસેન પાસે રહેવો જોઈએ. લોભને કારણે સત્રાજિતે ના પાડી. થોડા સમય પછી તેમના ભાઈ પ્રસેન એ મણિ પહેરીને શિકાર માટે વનમાં ગયા. ત્યાં એક સિંહે તેમને મારી નાખ્યા અને ઝળહળતો મણિ લઈ લીધો. પછી એ સિંહને ઋક્ષરાજ જાંબવાને મારી નાખ્યો, અને તેઓ મણિને પોતાની ગુફામાં લઈ ગયા અને પોતાના બાળકને રમકડા તરીકે આપી દીધો.

પ્રસેન પાછા ન આવ્યા ત્યારે સત્રાજિત કાનાફૂસી કરવા લાગ્યા કે મણિ માટે શ્રીકૃષ્ણે મારા ભાઈને મારી નાખ્યો. આ અફવા આખી દ્વારકામાં ફેલાઈ ગઈ. પોતાના પર લાગેલું કલંક દૂર કરવા શ્રીકૃષ્ણ કેટલાક નગરજનો સાથે વનમાં ગયા, પ્રસેનના પગેરાનો પીછો કર્યો, તેમનો મૃતદેહ અને મરેલો સિંહ જોયો, અને છેવટે એક અંધારી ગુફાના મુખ પાસે પહોંચ્યા. સાથીઓને બહાર રાખીને તેઓ એકલા અંદર ગયા.

અંદર જાંબવાન તેમને ઓળખી ન શક્યા અને યુદ્ધ કરવા ધસી આવ્યા. શ્રીમદ્ ભાગવત અનુસાર બંને વચ્ચે અઠ્ઠાવીસ દિવસ સુધી યુદ્ધ ચાલ્યું. અંતે બળવાન જાંબવાન થાકી ગયા અને સમજી ગયા કે આવું બળ તો માત્ર તેમના આરાધ્ય પ્રભુ શ્રીરામમાં જ હોઈ શકે. તેમણે પ્રણામ કર્યા, અને શ્રીકૃષ્ણે પ્રેમથી તેમને સ્પર્શ કર્યો. જાંબવાને આનંદથી મણિ પાછો આપ્યો અને પોતાની પુત્રી જાંબવતીનાં લગ્ન શ્રીકૃષ્ણ સાથે કરાવ્યાં.

શ્રીકૃષ્ણ જાંબવતી અને મણિ સાથે દ્વારકા પાછા ફર્યા અને રાજસભામાં મણિ સત્રાજિતને સોંપી દીધો. પોતાના ખોટા આરોપ બદલ અત્યંત શરમાઈને સત્રાજિતે મણિ સાથે પોતાની પુત્રી સત્યભામાનાં લગ્ન શ્રીકૃષ્ણ સાથે કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. શ્રીકૃષ્ણે સત્યભામાનો સ્વીકાર કર્યો, પણ મણિ સત્રાજિતને જ પાછો આપ્યો.

આ કથા સાથે એક જાણીતી લોકમાન્યતા જોડાયેલી છે. ભાદરવા સુદ ચોથ (ગણેશ ચતુર્થી)ના દિવસે કહેવાય છે કે જે ચંદ્રનાં દર્શન કરે, તેના પર શ્રીકૃષ્ણની જેમ ખોટું કલંક લાગી શકે; અને સ્યમંતક મણિની કથા સાંભળવાથી કે વાંચવાથી એ દોષ દૂર થાય છે, એવું મનાય છે. આ પરંપરા વિશે કોઈનો પણ મત હોય, કથા એ શીખવે છે કે સાચા કર્મથી પ્રગટ થયેલું સત્ય કોઈ પણ મણિ કરતાં વધુ ઝળહળે છે.

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10, ch. 56–57

Place

Dwarka – Jambavan's cave

Lesson

ખોટા આરોપનો સૌથી સારો જવાબ ક્રોધ નહીં, પણ ધીરજ અને સત્યપૂર્ણ કર્મ છે.