પારિજાત હરણ

સત્યભામાની ઇચ્છા પૂરી કરવા શ્રીકૃષ્ણ સ્વર્ગમાંથી પારિજાત વૃક્ષ દ્વારકા લઈ આવ્યા, અને આ જ લીલામાં ઇન્દ્રનું ક્ષણિક અભિમાન પણ શાંત થયું.

પારિજાત એક કલ્પવૃક્ષ છે, જે સમુદ્રમંથનમાંથી પ્રગટ થયું અને ઇન્દ્રના સ્વર્ગીય ઉદ્યાનમાં રોપાયું. તેનાં ફૂલ ક્યારેય કરમાતાં નથી અને તેમની સુગંધ દૂર દૂર સુધી ફેલાય છે. આ વૃક્ષ પૃથ્વી પર કેવી રીતે આવ્યું, તેની કથા શ્રીમદ્ ભાગવતમાં ટૂંકમાં અને હરિવંશ તથા વિષ્ણુ પુરાણમાં વિસ્તારથી મળે છે, અને તેમાં શરૂઆત વિશે થોડો તફાવત છે.

નરકાસુર પર વિજય પછી શ્રીકૃષ્ણ અદિતિનાં કુંડળ પાછાં આપવા સત્યભામા સાથે ઇન્દ્રની નગરી અમરાવતી ગયા. ઇન્દ્ર અને ઇન્દ્રાણી શચીએ તેમનું આદરથી સ્વાગત કર્યું અને અદિતિએ પ્રેમથી આશીર્વાદ આપ્યા. સ્વર્ગના ઉદ્યાનોમાં ફરતાં સત્યભામાએ ખીલેલું પારિજાત જોયું અને તેમના મનમાં ઇચ્છા જાગી કે આ વૃક્ષ દ્વારકામાં તેમના ઉદ્યાનમાં હોય. કેટલીક કથાઓમાં આ ઇચ્છા પહેલાં જ જાગી હતી, જ્યારે નારદજીએ શ્રીકૃષ્ણને પારિજાતનું એક ફૂલ આપ્યું જે રુક્મિણીજીને અર્પણ થયું, અને સત્યભામાએ પ્રેમભર્યાં રિસામણાં સાથે આખું વૃક્ષ માગી લીધું.

રાણીની ઇચ્છા પર શ્રીકૃષ્ણ મલક્યા, તેમણે ધીમેથી વૃક્ષને ઉખેડ્યું અને ગરુડની પીઠ પર મૂકી દીધું. ઉદ્યાનના રક્ષકોએ વિરોધ કર્યો, અને ઇન્દ્ર, ક્ષણભર માટે એ ભૂલીને કે હમણાં જ તેમણે નરકાસુરથી રક્ષણ માટે શ્રીકૃષ્ણને પ્રાર્થના કરી હતી, દેવતાઓ સાથે તેમને રોકવા નીકળી પડ્યા. વિષ્ણુ પુરાણમાં એક નાનકડા સંઘર્ષનું વર્ણન છે, પણ ઇન્દ્ર જલદી સમજી ગયા કે તેઓ કોની સામે ઊભા છે. તેમનું અભિમાન ઓગળી ગયું અને તેમણે ભગવાનને પ્રણામ કર્યા. આ જોઈને સત્યભામાએ કહ્યું કે તેઓ માત્ર એ બતાવવા માગતાં હતાં કે તેમના પ્રભુ માટે કશું અશક્ય નથી, અને એ પરંપરા પ્રમાણે ઇન્દ્રે પોતે સ્વીકાર્યું કે શ્રીકૃષ્ણ પૃથ્વી પર હોય ત્યાં સુધી આ વૃક્ષ દ્વારકામાં રહે.

પારિજાત સત્યભામાના ઉદ્યાનમાં રોપવામાં આવ્યું. સ્વર્ગના ભમરા તેની સુગંધ પાછળ પાછળ દ્વારકા સુધી આવી પહોંચ્યા, અને તે તેમના મહેલની શોભા બની ગયું. શ્રીમદ્ ભાગવત મધુર સ્મિત સાથે કહે છે કે ઇન્દ્ર જેવા મહાન દેવતા પણ પોતાનું કામ પતી જાય પછી ભૂલ કરી બેસે છે, જ્યારે ભગવાન સદા ધીરજવાન અને કૃપાળુ રહે છે.

ભારતના ઘરે ઘરે રાત્રે ખીલતું પારિજાત, જેને હરસિંગાર પણ કહે છે, આજે પણ પૂજામાં પ્રિય છે, અને દર સવારે જ્યારે તેનાં સફેદ અને કેસરી ફૂલ હળવેથી ધરતી પર ખરે છે ત્યારે ઘણા લોકો આ કથા યાદ કરે છે.

આ લીલા મધુરતા અને રમતથી ભરેલી છે. તે બતાવે છે કે ભગવાન પોતાના ભક્તોની પ્રેમભરી ઇચ્છાઓ પૂરી કરવામાં આનંદ માણે છે, અને દેવરાજનું અભિમાન પણ તેમની સામે ઓગળી જાય છે.

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10, ch. 59; Harivamsha; Vishnu Purana

Place

Amaravati (Svarga) – Dwarka

Lesson

ભગવાન ભક્તોની પ્રેમભરી ઇચ્છાઓ પૂરી કરવામાં આનંદ માણે છે, અને અભિમાન તેમની સામે ઓગળી જાય છે.