દ્વારકા નગરી

જરાસંધના વારંવારના હુમલાઓથી પ્રજાની રક્ષા માટે શ્રીકૃષ્ણે સમુદ્રમાં વિશ્વકર્મા પાસે દ્વારકા વસાવી, જે પ્રભુના સ્વધામગમન પછી સાગરમાં સમાઈ ગઈ.

કંસના મૃત્યુ પછી તેના સસરા, મગધના શક્તિશાળી રાજા જરાસંધે બદલો લેવાના સોગંદ લીધા. શ્રીમદ્ ભાગવત અનુસાર તેણે વિશાળ સેનાઓ સાથે સત્તર વાર મથુરા પર હુમલો કર્યો, અને દરેક વખતે શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામે તેને હરાવ્યો. પણ દરેક યુદ્ધ પ્રજા માટે કષ્ટ લાવતું હતું. જરાસંધ અઢારમી વાર આવવાની તૈયારી કરતો હતો અને વિદેશી રાજા કાલયવન પણ મથુરા પર ચડી આવ્યો, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે યાદવોને સલામત સ્થળે લઈ જવાનો નિશ્ચય કર્યો.

શ્રીકૃષ્ણે દેવોના શિલ્પી વિશ્વકર્માને પશ્ચિમ સમુદ્રની વચ્ચે એક નગર બાંધવા કહ્યું. કહેવાય છે કે રાતોરાત સોનાના મહેલો, પહોળા માર્ગો, બગીચાઓ, સભાભવનો અને મજબૂત કોટવાળું એક ભવ્ય નગર ઊભું થઈ ગયું, અને શ્રીકૃષ્ણે પોતાની યોગશક્તિથી મથુરાવાસીઓને ત્યાં પહોંચાડી દીધા. આ જ નગર દ્વારકા કહેવાયું, એટલે કે અનેક દ્વારોવાળી નગરી. દેવોએ ભેટો મોકલી, જેમાં દિવ્ય સુધર્મા સભા પણ હતી.

શ્રીકૃષ્ણ પોતે યુદ્ધભૂમિ છોડીને પગપાળા ચાલી નીકળ્યા અને કાલયવનને પોતાની પાછળ એ ગુફા સુધી લઈ ગયા જ્યાં રાજર્ષિ મુચુકુંદ સૂતા હતા; મુચુકુંદની તેજસ્વી દૃષ્ટિથી એ આક્રમણખોર ભસ્મ થઈ ગયો. પ્રજાના હિત માટે પ્રભુએ રણ છોડવાનું સ્વીકાર્યું, તેથી ભક્તો તેમને પ્રેમથી રણછોડ કહે છે. ગુજરાતમાં તેઓ રણછોડરાયના નામે ખૂબ વહાલથી પૂજાય છે.

ઘણાં વર્ષો સુધી દ્વારકા ફૂલીફાલી. શ્રીકૃષ્ણ ત્યાં પોતાની રાણીઓ સાથે રહ્યા, રાજા ઉગ્રસેનના નેતૃત્વ હેઠળ વડીલો દ્વારા શાસન ચલાવ્યું, ઋષિઓ અને ભક્તોનું સ્વાગત કર્યું, અને ત્યાંથી જ પાંડવોની મદદ અને ધર્મની સ્થાપના માટે નીકળ્યા. યાદવો સમૃદ્ધ અને શક્તિશાળી બનતા ગયા.

સમય જતાં, મહાભારતનું મૌસલ પર્વ કહે છે તેમ, યાદવકુળમાં અહંકાર પ્રવેશ્યો. કેટલાક યાદવ યુવાનોએ ઋષિઓની મશ્કરી કરી, અને ઋષિઓના શાપથી પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં મદિરાના નશામાં થયેલા ઝઘડામાં આખું કુળ અંદરોઅંદર નાશ પામ્યું. બલરામજીએ ધ્યાનમાં દેહત્યાગ કર્યો, અને એક વૃક્ષ નીચે વિશ્રામ કરતા શ્રીકૃષ્ણના ચરણમાં જરા નામના શિકારીનું બાણ વાગ્યું, અને પ્રભુ પોતાના નિત્ય ધામમાં પાછા ફર્યા. અર્જુન બચેલી સ્ત્રીઓ અને બાળકોને લઈ જવા આવ્યા, અને તેઓ નીકળ્યા કે તરત જ સમુદ્ર ઊમટી આવ્યો અને દ્વારકાને પોતાનામાં સમાવી લીધી.

આજે અરબી સમુદ્રના કિનારે, જ્યાં ગોમતી નદી સાગરને મળે છે, ત્યાં દ્વારકાધીશનું મંદિર ઊભું છે, જેને જગત મંદિર પણ કહે છે. તે ભારતનાં ચાર ધામમાંનું એક અને સપ્તપુરીઓમાંની એક પુરી છે. ચારે દિશાથી યાત્રાળુઓ દ્વારકાના રાજા દ્વારકાધીશનાં દર્શન કરવા આવે છે અને અનુભવે છે કે જે પ્રભુ એક સમયે અહીં રાજ્ય કરતા હતા, તેઓ આજે પણ દરેક ભક્તનું પોતાને ઘેર સ્વાગત કરે છે.

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10, ch. 50–51 and Canto 11, ch. 30–31; Mahabharata, Mausala Parva

Place

Dwarka (Gujarat)

Lesson

ભગવાન ડહાપણથી પોતાની પ્રજાની રક્ષા કરે છે; સૌથી ભવ્ય નગર પણ નશ્વર છે, માત્ર પ્રભુની ઉપસ્થિતિ શાશ્વત છે.