શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 10

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu .
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ॥

અર્થ

આસક્તિનો અભાવ, પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરેમાં તાદાત્મ્ય કે ચીટકી રહેવાનો અભાવ, અને પ્રિય તથા અપ્રિયની પ્રાપ્તિમાં હંમેશાં ચિત્તની સમતા — આ પણ જ્ઞાનનાં લક્ષણો છે.

શબ્દાર્થ

असक्तिः – આસક્તિનો અભાવ, બાંધનારી પ્રીતિ ન હોવી
अनभिष्वङ्गः – ઊંડા તાદાત્મ્ય કે ચીટકાવનો અભાવ
पुत्र – સંતાન
दार – પત્ની
गृह – ઘર
आदिषु – વગેરેમાં (ધન, સંપત્તિ, સગાં)
नित्यम् – હંમેશાં, સતત
च – અને
समचित्तत्वम् – ચિત્તની સમતા, મનનું સંતુલન
इष्ट – પ્રિય, ઇચ્છિત
अनिष्ट – અપ્રિય, અણગમતું
उपपत्तिषु – પ્રાપ્ત થવામાં, બનવામાં

અન્વય

असक्तिः, पुत्र-दार-गृह-आदिषु अनभिष्वङ्गः, च इष्ट-अनिष्ट-उपपत्तिषु नित्यम् समचित्तत्वम् ।

સમજૂતી

ભગવાન જ્ઞાનનાં વીસ લક્ષણોની યાદી આગળ ચલાવતાં અહીં ત્રણ ગુણો કહે છે — અસક્તિ, અનભિષ્વંગ અને સમચિત્તત્વ. આ ત્રણેય એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે અને ક્રમશઃ વધુ સૂક્ષ્મ થતા જાય છે. અસક્તિ એટલે કોઈ વસ્તુ કે વ્યક્તિ પ્રત્યે એવો રાગ ન હોવો જે મનને બાંધી લે. અનભિષ્વંગ એથી પણ ઊંડી વાત છે: પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરે સાથે એવું તાદાત્મ્ય ન હોય કે તેમનાં સુખ-દુઃખને પોતાનાં જ માનીને માણસ વિવેક ગુમાવી બેસે.

આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે અસક્તિ સામાન્ય પ્રીતિનો અભાવ છે, જ્યારે અભિષ્વંગ એ વિશેષ આસક્તિ છે જેમાં બીજાના સુખી કે દુઃખી થવાથી માણસ પોતાને જ સુખી કે દુઃખી માને છે — જાણે ‘તે હું જ છું’. આ તાદાત્મ્ય બંધનનું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ છે. અહીં કુટુંબ છોડવાનો ઉપદેશ નથી; અર્જુન તો ગૃહસ્થ યોદ્ધા છે. ઉપદેશ એ છે કે કર્તવ્ય પૂરી નિષ્ઠાથી નિભાવવું, પ્રેમ પણ રાખવો, પરંતુ આત્મજ્ઞાનને ઢાંકી દે એવી મોહજાળ ન રાખવી. રામાનુજાચાર્ય આને આત્મસ્વરૂપના જ્ઞાન સાથે જોડે છે: જે જાણે છે કે આત્મા દેહ અને દેહના સંબંધોથી ભિન્ન છે, તેનો સંબંધોમાં સ્વાભાવિક રીતે અનાસક્ત ભાવ રહે છે.

ત્રીજું લક્ષણ છે ઇષ્ટ અને અનિષ્ટની પ્રાપ્તિમાં નિત્ય સમચિત્તતા. ‘નિત્યમ્’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે — ક્યારેક જ નહીં, પણ કાયમી સંતુલન. આ જ વાત ગીતા 2.38માં ‘સુખદુઃખે સમે કૃત્વા’ અને 2.48માં ‘સમત્વં યોગ ઉચ્યતે’ રૂપે કહેવાઈ છે. પ્રિય મળે ત્યારે ઊછળવું અને અપ્રિય આવે ત્યારે ભાંગી પડવું એ અજ્ઞાનનું ચિહ્ન છે.

મધ્વાચાર્ય પ્રમાણે આ સમતા ભગવાનના વિધાન પરના વિશ્વાસમાંથી આવે છે: જે કંઈ મળે છે તે પ્રભુની ઇચ્છાથી છે, તેથી ભક્ત તેને શાંતિથી સ્વીકારે છે. આમ અદ્વૈતમાં આ સમતા આત્માની અસંગતાના બોધથી, અને ભક્તિ-પરંપરામાં ઈશ્વર-શરણાગતિથી જન્મે છે; બંનેનું ફળ એક જ છે — શાંત, સ્થિર ચિત્ત.

ધ્યાન રાખવું કે ભગવાન આ ગુણોને ‘જ્ઞાન’ કહે છે, ભલે તે આચરણના ગુણો હોય. કારણ કે તે જ્ઞાનનાં સાધન પણ છે અને જ્ઞાનનાં પ્રગટ ચિહ્ન પણ. જેના જીવનમાં તે ઊતર્યાં નથી, તેનું જ્ઞાન માત્ર શબ્દો સુધી સીમિત છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ 13.8થી 13.12 સુધી ‘જ્ઞાન’નાં લક્ષણો ગણાવે છે, જે ક્ષેત્રજ્ઞને જાણવાની યોગ્યતા છે. આગલા શ્લોક (13.9)માં વિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્ય, અહંકારનો અભાવ અને જન્મ-મૃત્યુ વગેરેમાં દોષદર્શન કહ્યાં; અહીં એ જ ક્રમમાં સંબંધો અને પરિસ્થિતિઓ પ્રત્યે અનાસક્તિ કહી. પછીના શ્લોક (13.11)માં અનન્ય ભક્તિ અને એકાંતસેવનનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

કુટુંબ અને ઘરને પ્રેમ કરો, તેમની પૂરી સેવા કરો, પણ તમારી આંતરિક શાંતિને તેમના દરેક ચઢાવ-ઉતાર પર આધારિત ન રાખો. જીવનમાં જે કંઈ આવે — અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ — તેને સંતુલિત મનથી સ્વીકારવાનો અભ્યાસ જ સાચું જ્ઞાન છે.

મુખ્ય શબ્દો

અસક્તિ: વસ્તુઓ અને વ્યક્તિઓ પ્રત્યે બાંધનારા રાગનો અભાવ
અનભિષ્વંગ: બીજાનાં સુખ-દુઃખને પોતાનાં માની લેવાના તાદાત્મ્યનો અભાવ
સમચિત્તત્વ: પ્રિય-અપ્રિય બંનેમાં મનની સ્થિર સમતા
ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિ: ગમતી અને અણગમતી પરિસ્થિતિઓનું આવવું