શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 27

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam .
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ॥

અર્થ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જે કંઈ પણ સ્થાવર કે જંગમ પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે, તેને તું ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના સંયોગથી ઉત્પન્ન થયેલું જાણ.

શબ્દાર્થ

यावत् – જેટલું પણ, જે પણ
सञ्जायते – ઉત્પન્ન થાય છે
किञ्चित् – કંઈ પણ
सत्त्वम् – પ્રાણી, અસ્તિત્વ ધરાવતી વસ્તુ
स्थावर – અચલ (વૃક્ષ, વેલ વગેરે)
जङ्गमम् – ચલ (મનુષ્ય, પશુ વગેરે)
क्षेत्र – ક્ષેત્ર, શરીર, પ્રકૃતિ
क्षेत्रज्ञ – ક્ષેત્રને જાણનાર, આત્મા
संयोगात् – સંયોગથી
तत् – તેને
विद्धि – જાણ
भरतर्षभ – હે ભરતવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ (અર્જુન)

અન્વય

भरतर्षभ, यावत् किञ्चित् स्थावरजङ्गमम् सत्त्वम् सञ्जायते, तत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् विद्धि ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ સૃષ્ટિનો એક સાર્વત્રિક નિયમ કહે છે: જે કંઈ જીવંત છે — ભલે તે અચલ વૃક્ષ હોય કે હરતાંફરતાં મનુષ્ય અને પશુ — તેનું અસ્તિત્વ ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ, એટલે જડ પ્રકૃતિ અને ચેતન આત્માના સંયોગથી છે. માત્ર જડમાંથી જીવન બનતું નથી, અને માત્ર ચેતન દેહધારી પ્રાણી તરીકે પ્રગટ થતું નથી. બંને મળે ત્યારે જ ‘પ્રાણી’ બને છે.

પણ આ સંયોગ કેવો છે? આત્મા તો અસંગ છે; તે પ્રકૃતિ સાથે વાસ્તવમાં ચોંટી શકતો નથી. શંકરાચાર્ય સ્પષ્ટ કરે છે કે આ સંયોગ વાસ્તવિક જોડાણ નથી, પણ અધ્યાસ છે — એકનું બીજા પર આરોપણ, જેમ દોરડામાં સાપનો ભ્રમ કે છીપમાં ચાંદીનો. ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના સ્વરૂપને ન જાણવાથી બંને એકબીજા પર આરોપિત થાય છે, અને આ આરોપણ જ જન્મનું કારણ છે. રામાનુજાચાર્ય આ સંયોગને વાસ્તવિક માને છે — અનાદિ કર્મને કારણે જીવનો પ્રકૃતિ સાથેનો સંબંધ, જેનું ભગવાન પોતાની ઇચ્છાથી નિયમન કરે છે. મધ્વાચાર્ય પણ તેને ભગવાનની ઇચ્છાથી થતો વાસ્તવિક સંયોગ માને છે.

સાતમા અધ્યાય (7.6)માં ભગવાને કહ્યું હતું કે તેમની પરા અને અપરા પ્રકૃતિ જ સર્વ ભૂતોની યોનિ છે. ચૌદમા અધ્યાય (14.3–4)માં આ વધુ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મહદ્બ્રહ્મ ભગવાનની યોનિ છે અને તેમાં તેઓ બીજ મૂકે છે. આમ દરેક જીવમાં ભગવાનની બંને શક્તિઓ જોડાયેલી છે.

આ શ્લોકનો સંદેશ એ પણ છે કે દરેક પ્રાણીમાં, ભલે તે ગમે તેટલું નાનું કે સામાન્ય લાગે, ચેતનાનો અંશ છે. આ સમજ આગળના શ્લોક (13.28)ની ભૂમિકા છે, જ્યાં સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન રૂપે રહેલા પરમેશ્વરને જોનારને જ સાચો દ્રષ્ટા કહેવાયો છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને ‘ભરતર્ષભ’ કહીને સંબોધે છે. પાછલા શ્લોક (13.26)માં શ્રદ્ધાથી સાંભળીને ઉપાસના કરનારાઓના ઉદ્ધારની વાત હતી. આ શ્લોક બતાવે છે કે સર્વ પ્રાણીઓ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞના સંયોગથી ઉત્પન્ન થાય છે, અને આગળના શ્લોક (13.28)માં સર્વ ભૂતોમાં રહેલા અવિનાશી પરમેશ્વરને જોવાની વાત કહેવાઈ છે.

જીવન-બોધ

દરેક જીવ — વૃક્ષ, પશુ કે મનુષ્ય — માં શરીર સાથે ચેતના પણ છે. આ જાણીને આપણે દરેક પ્રાણી પ્રત્યે આદર અને કરુણા રાખી શકીએ. પોતાની અંદર પણ યાદ રાખીએ કે શરીર સાથે જોડાયેલી ચેતના જ આપણું સાચું સ્વરૂપ છે.

મુખ્ય શબ્દો

ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગ: જડ પ્રકૃતિ અને ચેતન આત્માનો મેળ
સ્થાવર-જંગમ: અચલ અને ચલ — સમગ્ર જીવસૃષ્ટિ
અધ્યાસ: એક વસ્તુ પર બીજીનું ભ્રમપૂર્ણ આરોપણ
ભરતર્ષભ: ભરતવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ — અર્જુનનું સંબોધન