ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 1

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca .
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — હે કેશવ! હું પ્રકૃતિ અને પુરુષ, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ, તથા જ્ઞાન અને જ્ઞેય — આ બધું સારી રીતે જાણવા ઇચ્છું છું.

શબ્દાર્થ

  • अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું
  • प्रकृतिम् – પ્રકૃતિને, જડ મૂળ કારણને
  • पुरुषम् – પુરુષને, ચેતન આત્માને
  • च एव – અને પણ
  • क्षेत्रम् – ક્ષેત્રને, શરીરરૂપી ખેતરને
  • क्षेत्रज्ञम् – ક્ષેત્રને જાણનારને
  • एव च – અને વળી
  • एतत् – આ બધું
  • वेदितुम् – જાણવા માટે
  • इच्छामि – ઇચ્છું છું
  • ज्ञानम् – જ્ઞાનને
  • ज्ञेयम् – જાણવા યોગ્ય તત્ત્વને
  • च – અને
  • केशव – હે કેશવ (કેશી દૈત્યનો સંહાર કરનાર શ્રીકૃષ્ણ)

અન્વય

अर्जुनः उवाच — केशव, प्रकृतिम् पुरुषम् च एव क्षेत्रम् क्षेत्रज्ञम् एव च ज्ञानम् ज्ञेयम् च एतत् वेदितुम् इच्छामि ।

સમજૂતી

બારમા અધ્યાયમાં ભગવાને સગુણ-સાકારની ભક્તિને સરળ અને શ્રેષ્ઠ ગણાવી, પણ સાથે અવ્યક્ત, અક્ષર બ્રહ્મના ઉપાસકોનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો. હવે અર્જુનને પ્રશ્ન થાય છે કે જે આત્મા ઉપાસના કરે છે અને જે જગતમાં તે જીવે છે, તેમનું સાચું સ્વરૂપ શું છે. તેથી તે ત્રણ જોડીઓ રૂપે પ્રશ્ન મૂકે છે — પ્રકૃતિ અને પુરુષ, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ, તથા જ્ઞાન અને જ્ઞેય. આ છ શબ્દો આખા તેરમા અધ્યાયની વિષયસૂચિ જેવા છે.

એક મહત્ત્વની નોંધ: આ શ્લોક ગીતાની બધી આવૃત્તિઓમાં જોવા મળતો નથી. આદિ શંકરાચાર્યના ભાષ્યમાં તેની વ્યાખ્યા નથી, તેથી ઘણી પ્રચલિત આવૃત્તિઓમાં અધ્યાય ‘ઇદં શરીરં કૌન્તેય’ થી શરૂ થાય છે અને તેમાં ચોત્રીસ શ્લોક ગણાય છે. જ્યાં આ શ્લોક સ્વીકારાય છે ત્યાં પાંત્રીસ શ્લોક થાય છે અને આગળની ક્રમસંખ્યા એક વધી જાય છે. તેથી જ ગીતાના કુલ શ્લોકો ક્યાંક સાતસો અને ક્યાંક સાતસો એક ગણાય છે.

તત્ત્વદૃષ્ટિએ આ ત્રણ જોડીઓ એક જ સત્યને ત્રણ ખૂણેથી જુએ છે. પ્રકૃતિ-પુરુષ સૃષ્ટિના સ્તરે જડ અને ચેતનનો ભેદ છે; ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ એ જ ભેદને વ્યક્તિગત અનુભવમાં — શરીર અને તેના સાક્ષી રૂપે — બતાવે છે; અને જ્ઞાન-જ્ઞેય સાધના તરફ સંકેત કરે છે. ભગવાન આગળ ક્રમશઃ ક્ષેત્રનું વર્ણન, જ્ઞાનનાં વીસ લક્ષણ, જ્ઞેય બ્રહ્મનું સ્વરૂપ અને પછી પ્રકૃતિ-પુરુષનું વિવેચન કરે છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ આ વિવેકનું લક્ષ્ય એ ઓળખવું છે કે ક્ષેત્રજ્ઞ વાસ્તવમાં બ્રહ્મ જ છે. રામાનુજાચાર્ય અહીં દેહ અને જીવાત્માનો ભેદ તથા બંનેના અંતર્યામી પરમાત્માનું નિરૂપણ જુએ છે, જ્યારે મધ્વાચાર્ય જીવ અને ઈશ્વરના નિત્ય ભેદ પર ભાર મૂકે છે. અર્જુનનો પ્રશ્ન શીખવે છે કે આધ્યાત્મિક જિજ્ઞાસા સ્પષ્ટ અને વ્યવસ્થિત હોવી જોઈએ.

સંદર્ભ

ભક્તિયોગ નામના બારમા અધ્યાયની સમાપ્તિ પછી તેરમો અધ્યાય અર્જુનના આ પ્રશ્નથી ખૂલે છે. અહીંથી ગીતાના ભક્તિપ્રધાન મધ્યભાગથી જ્ઞાનપ્રધાન અંતિમ છ અધ્યાયો તરફ સંક્રમણ થાય છે. આગળના શ્લોકમાં ભગવાન ઉત્તર શરૂ કરીને શરીરને ક્ષેત્ર કહે છે.

જીવન-બોધ

જીવનના ઊંડા પ્રશ્નો સ્પષ્ટ રીતે પૂછવા એ જ જ્ઞાનનું પ્રથમ પગથિયું છે. હું કોણ છું અને મારો અનુભવ શું છે — આ બંનેને અલગ ઓળખતાં શીખીએ. સાચો જિજ્ઞાસુ પોતાની મૂંઝવણ ગુરુ સમક્ષ પ્રામાણિકપણે મૂકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રકૃતિ
જડ, પરિવર્તનશીલ મૂળ કારણ, જેમાંથી શરીર, મન અને જગત બને છે
પુરુષ
ચેતન તત્ત્વ, જે પ્રકૃતિનો અનુભવ કરે છે
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ
શરીરરૂપી ખેતર અને તેને જાણનાર સાક્ષી આત્મા
જ્ઞાન-જ્ઞેય
જ્ઞાનનાં સાધન અને જાણવા યોગ્ય પરમ સત્ય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક