શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 2

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate .
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — હે કુન્તીપુત્ર! આ શરીર ‘ક્ષેત્ર’ કહેવાય છે, અને જે તેને જાણે છે તેને આ તત્ત્વના જાણકારો ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ કહે છે.

શબ્દાર્થ

श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું
इदम् – આ
शरीरम् – શરીર
कौन्तेय – હે કુન્તીપુત્ર અર્જુન
क्षेत्रम् – ક્ષેત્ર, ખેતર
इति – એ નામે
अभिधीयते – કહેવાય છે
एतत् – આને
यः – જે
वेत्ति – જાણે છે
तम् – તેને
प्राहुः – કહે છે
क्षेत्रज्ञः – ક્ષેત્રનો જાણનાર
तद्विदः – તે તત્ત્વને જાણનારા જ્ઞાનીઓ

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — कौन्तेय, इदम् शरीरम् क्षेत्रम् इति अभिधीयते । यः एतत् वेत्ति तम् क्षेत्रज्ञः इति तद्विदः प्राहुः ।

સમજૂતી

અર્જુનના પ્રશ્નનો ઉત્તર ભગવાન એક સરળ પણ ક્રાંતિકારી વાક્યથી શરૂ કરે છે — ‘આ શરીર ક્ષેત્ર છે.’ ‘ઇદમ્’ એટલે ‘આ’. જેને આપણે ‘આ’ કહીને દર્શાવી શકીએ તે આપણા જ્ઞાનનો વિષય છે, જાણનાર પોતે નહીં. જેમ હું સામે પડેલી વસ્તુને જોઉં છું, તેમ જ હું મારા શરીરની પીડા, થાક અને અવસ્થાઓને પણ જાણું છું. તેથી શરીર ‘દૃશ્ય’ છે અને તેને જાણનાર ‘દ્રષ્ટા’ છે.

‘ક્ષેત્ર’ એટલે ખેતર. ખેતરમાં જેવું બીજ વવાય તેવો જ પાક લણાય; તે જ રીતે આ શરીર દ્વારા કરેલાં કર્મોનાં ફળ આ શરીર દ્વારા જ ભોગવાય છે. આચાર્યોએ આ શબ્દનો અર્થ ‘જે ક્ષીણ થાય છે’ તેમ પણ કર્યો છે. શરીર નાશવંત છે, છતાં એ જ એવી ભૂમિ છે જેમાં મુક્તિનું બીજ ઉગાડી શકાય.

‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ એ છે જે આ ખેતરને જાણે છે. ‘તદ્વિદઃ પ્રાહુઃ’ — તત્ત્વદર્શીઓ આમ કહે છે — એમ કહીને ભગવાન આ ઉપદેશને ઉપનિષદોની પરંપરા સાથે જોડે છે; શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદમાં પણ પરમાત્માને ક્ષેત્રજ્ઞ અને ગુણોના સ્વામી કહ્યા છે. બીજા અધ્યાયમાં દેહ અને દેહીનો જે ભેદ બતાવ્યો હતો, તે જ અહીં વધુ તાત્ત્વિક ભાષામાં પ્રગટ થયો છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ અહીં ‘શરીર’ એટલે માત્ર સ્થૂળ દેહ નહીં, પણ મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો સહિત આખું અનુભવજગત; ક્ષેત્રજ્ઞ શુદ્ધ ચૈતન્ય છે જે આ બધાથી અસંગ છે. રામાનુજાચાર્ય ક્ષેત્રજ્ઞને વ્યક્તિગત જીવાત્મા માને છે, જે દેહથી ભિન્ન, નિત્ય અને જ્ઞાનસ્વરૂપ છે. મધ્વાચાર્ય પણ જીવને દેહથી અલગ અને ભગવાનને અધીન ગણે છે. ત્રણેય એ વાતમાં એકમત છે કે હું આ શરીર નથી, તેનો જાણનાર છું.

આ વિવેક માત્ર સિદ્ધાંત નથી, જીવન બદલનારી દૃષ્ટિ છે. રોગ, ઘડપણ કે દુઃખ આવે ત્યારે જે પોતાને માત્ર શરીર માને છે તે ભાંગી પડે છે, પણ જે પોતાને તેનો સાક્ષી જાણે છે તે શાંત રહીને યોગ્ય કર્મ કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને છ વિષયો વિશે પૂછ્યું હતું. અહીંથી ભગવાનનો ઉત્તર શરૂ થાય છે અને સૌથી પહેલાં ક્ષેત્ર તથા ક્ષેત્રજ્ઞની વ્યાખ્યા અપાય છે. આગળના શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે કે સર્વ ક્ષેત્રોમાં ક્ષેત્રજ્ઞ પોતે જ છે.

જીવન-બોધ

શરીર અને મનને ‘હું’ નહીં, ‘મારું સાધન’ સમજીએ. શરીરનું સન્માન અને સંભાળ રાખીએ, પણ તેની પીડા અને ફેરફારો સાથે પોતાની ઓળખ ન બાંધીએ. આ ખેતર છે — તેમાં સારાં કર્મો અને સાધનાનાં બીજ વાવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

ક્ષેત્ર: શરીર, મન અને ઇન્દ્રિયો સહિત જાણવામાં આવતું બધું; કર્મફળની ભૂમિ
ક્ષેત્રજ્ઞ: ક્ષેત્રને જાણનાર ચેતન આત્મા, સાક્ષી
તદ્વિદ્: તત્ત્વને જાણનારા ઋષિઓ અને જ્ઞાનીઓ