શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 22

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān .
kāraṇaṃ guṇasaṅgo.asya sadasadyonijanmasu ॥

અર્થ

પ્રકૃતિમાં સ્થિત પુરુષ જ પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલા ગુણોને ભોગવે છે; અને આ ગુણો સાથેની તેની આસક્તિ જ તેના સારી-નરસી યોનિઓમાં જન્મ લેવાનું કારણ છે.

શબ્દાર્થ

पुरुषः – પુરુષ, જીવાત્મા
प्रकृतिस्थः – પ્રકૃતિમાં સ્થિત, શરીર સાથે તાદાત્મ્ય કરેલો
हि – જ, નિશ્ચયથી
भुङ्क्ते – ભોગવે છે, અનુભવે છે
प्रकृतिजान् – પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલા
गुणान् – ગુણોને, એટલે સુખ-દુઃખ-મોહરૂપ અનુભવોને
कारणम् – કારણ
गुणसङ्गः – ગુણો સાથેની આસક્તિ, તાદાત્મ્ય
अस्य – આના (પુરુષના)
सत् – શ્રેષ્ઠ, શુભ (દેવ વગેરે)
असत् – નીચી, અશુભ (પશુ વગેરે)
योनि – યોનિ, જન્મનો પ્રકાર
जन्मसु – જન્મોમાં

અન્વય

पुरुषः हि प्रकृतिस्थः प्रकृतिजान् गुणान् भुङ्क्ते । अस्य सदसद्योनिजन्मसु गुणसङ्गः कारणम् ।

સમજૂતી

આ શ્લોક તેરમા અધ્યાયનું એક કેન્દ્રીય સૂત્ર છે, કારણ કે તે સંસાર-ચક્રનું મૂળ શું છે તે બતાવે છે. પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું હતું કે સુખ-દુઃખના ભોગમાં પુરુષ કારણ છે. પ્રશ્ન થાય કે જે ચેતન, નિર્વિકાર અને અનાદિ છે, તે ભોક્તા કેવી રીતે બન્યો? જવાબ છે — ‘પ્રકૃતિસ્થઃ’. જ્યારે પુરુષ પ્રકૃતિમાં સ્થિત થાય છે, એટલે શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મનને ‘હું’ માની લે છે, ત્યારે જ તે પ્રકૃતિના ગુણોને ભોગવવા લાગે છે. જેમ અરીસા પરના ડાઘને કોઈ પોતાના મોઢાનો ડાઘ માની લે, તેમ પુરુષ પ્રકૃતિના ફેરફારોને પોતાના માની લે છે.

‘ગુણાન્ ભુઙ્ક્તે’ — ગુણોને ભોગવે છે — એનો અર્થ છે સત્ત્વમાંથી જન્મતું સુખ, રજમાંથી જન્મતું દુઃખ અને તમમાંથી જન્મતો મોહ અનુભવવો. આ ગુણો પ્રકૃતિના છે, પણ તાદાત્મ્યને કારણે પુરુષ તેમને પોતાનો અનુભવ માની લે છે. પછી બીજું ચરણ આવે છે — ‘કારણં ગુણસઙ્ગોઽસ્ય’. માત્ર અનુભવ બંધન નથી; ગુણો પ્રત્યેનો ‘સંગ’, એટલે આસક્તિ અને ચોંટવું, એ જ સાચું કારણ છે. આ આસક્તિ કર્મોને જન્મ આપે છે, કર્મો સંસ્કાર બનાવે છે, અને સંસ્કારો ‘સદસદ્યોનિઓ’માં — દેવ, મનુષ્ય જેવી શ્રેષ્ઠ યોનિઓમાં અને પશુ-પક્ષી જેવી નીચી યોનિઓમાં — જન્મનું કારણ બને છે. ચૌદમા અધ્યાય (14.18)માં આ જ વિસ્તારથી કહ્યું છે કે સત્ત્વમાં સ્થિત ઉપર જાય છે, રજમાં સ્થિત વચ્ચે રહે છે અને તમમાં સ્થિત નીચે જાય છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ પુરુષનું પ્રકૃતિમાં સ્થિત થવું એ અવિદ્યા છે; આત્મા વાસ્તવમાં અસંગ છે (બૃહદારણ્યક 4.3.15 — ‘અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃ’), પણ અજ્ઞાનથી તે પોતાને દેહ માની લે છે. અવિદ્યાથી જન્મેલો આ ગુણસંગ જ સંસારનું બીજ છે, અને વિવેક-જ્ઞાનથી આ બીજ બળી જાય છે. રામાનુજાચાર્ય જીવ અને પ્રકૃતિના આ સંયોગને વાસ્તવિક માને છે — અનાદિ કર્મ-વાસનાને કારણે જીવ પ્રકૃતિથી બંધાયેલો છે, અને ગુણોમાંની આસક્તિ તેને વારંવાર શરીર અપાવે છે. મધ્વાચાર્ય પણ બંધનને વાસ્તવિક માને છે અને તેને કાપવામાં ભગવાનની કૃપાને નિર્ણાયક ગણે છે. ત્રણેય આચાર્યો એક વાતે સંમત છે કે આસક્તિ જ જન્મ-મૃત્યુનું કારણ છે.

આ શ્લોકમાં એક મોટી આશા છુપાયેલી છે. જો કારણ ‘ગુણસંગ’ છે, તો ઉપાય પણ સ્પષ્ટ છે — સંગનો ત્યાગ. ગીતા વારંવાર આ જ કહે છે: ‘સઙ્ગં ત્યક્ત્વા’ (2.48, 5.10). દેહ રહે ત્યાં સુધી પ્રકૃતિનો સંસર્ગ તો રહેશે, પણ તેના પ્રત્યેની આસક્તિ છોડી શકાય છે. કમળ પાણીમાં રહીને પણ પાણીથી ભીંજાતું નથી — એ જ આદર્શ છે. જે સાધક આ સમજી લે છે, તે શરીરમાં રહીને પણ પ્રકૃતિસ્થ નહીં, આત્મસ્થ બની જાય છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને પ્રકૃતિ-પુરુષનો વિવેક સમજાવી રહ્યા છે. પાછલા શ્લોક (13.21)માં કર્મમાં પ્રકૃતિ અને ભોગમાં પુરુષને કારણ કહ્યા. આ શ્લોક બતાવે છે કે પુરુષ ભોક્તા કેમ બને છે અને પુનર્જન્મનું કારણ શું છે. આગળના શ્લોક (13.23)માં આ જ શરીરમાં રહેલા પરમ પુરુષ, પરમાત્માનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

દુઃખનું મૂળ સંસાર નથી, સંસાર પ્રત્યેનું આપણું ચોંટવું છે. શરીર, સુખ-સગવડ અને પરિસ્થિતિઓ રહે, તોપણ તેમના પ્રત્યેની આસક્તિ ઢીલી કરી શકાય છે. જેટલા આપણે પોતાને સાક્ષી જાણી અનાસક્ત રહીએ, તેટલું જીવન હળવું અને મુક્ત બનતું જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રકૃતિસ્થ: પ્રકૃતિમાં સ્થિત; દેહ-મન સાથે તાદાત્મ્ય કરેલો
ગુણસંગ: ગુણો અને તેમનાં ફળો પ્રત્યેની આસક્તિ
સદસદ્યોનિ: શ્રેષ્ઠ અને નીચી યોનિઓ
ભોક્તા: સુખ-દુઃખનો અનુભવ કરનાર
અસંગ: આત્માનો સ્વભાવ — કશાથી ન ચોંટનાર