શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 6

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mahābhūtānyahaṃkāro buddhiravyaktameva ca .
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ॥

અર્થ

પાંચ મહાભૂત, અહંકાર, બુદ્ધિ અને અવ્યક્ત (મૂળ પ્રકૃતિ), દસ ઇન્દ્રિયો અને એક મન, તથા ઇન્દ્રિયોના પાંચ વિષયો —

શબ્દાર્થ

महाभूतानि – પાંચ મહાભૂત — આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, પૃથ્વી (તેમનાં સૂક્ષ્મ રૂપો)
अहंकारः – અહંકાર, ‘હું’ પણાનો ભાવ
बुद्धिः – બુદ્ધિ, મહત્તત્ત્વ, નિશ્ચય કરનારી શક્તિ
अव्यक्तम् – અવ્યક્ત, મૂળ પ્રકૃતિ
एव च – અને પણ
इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયો
दश – દસ (પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો)
एकम् – એક (મન)
च – અને
पञ्च – પાંચ
च – અને
इन्द्रियगोचराः – ઇન્દ્રિયોના વિષયો — શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ

અન્વય

महाभूतानि अहंकारः बुद्धिः अव्यक्तम् एव च दश इन्द्रियाणि एकम् च पञ्च च इन्द्रियगोचराः ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન ક્ષેત્રનાં ઘટકોની ગણના શરૂ કરે છે. આ યાદી સાંખ્ય દર્શનનાં ચોવીસ તત્ત્વો સાથે મેળ ખાય છે: અવ્યક્ત (મૂળ પ્રકૃતિ), બુદ્ધિ (મહત્), અહંકાર, પાંચ મહાભૂતોનાં સૂક્ષ્મ રૂપો, દસ ઇન્દ્રિયો — આંખ, કાન, નાક, જીભ, ત્વચા અને વાણી, હાથ, પગ, ઉપસ્થ, ગુદા — એક મન, અને ઇન્દ્રિયોના પાંચ વિષયો — શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ. સાતમા અધ્યાય (૭.૪) માં કહેલી આઠ પ્રકારની ‘અપરા પ્રકૃતિ’ નો અહીં વિસ્તાર છે.

યાદીનો સૌથી સૂક્ષ્મ મુદ્દો એ છે કે ‘બુદ્ધિ’ અને ‘અહંકાર’ પણ ક્ષેત્રમાં ગણાયા છે. સામાન્ય રીતે આપણે માનીએ છીએ કે આપણી બુદ્ધિ અને ‘હું’ નો ભાવ જ આપણે છીએ, પણ ભગવાન કહે છે કે એ પણ પ્રકૃતિનાં જ રૂપો છે — જાણવામાં આવતી વસ્તુઓ. તેનાથી પણ પર એ સાક્ષી છે જે તેમને પ્રકાશિત કરે છે. આ જ આત્મવિવેકની ઊંડાઈ છે.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે આ બધું ઈશ્વરની માયાશક્તિ — અવ્યક્ત — માંથી વિકસેલું છે અને આત્માથી સર્વથા ભિન્ન દૃશ્ય છે. રામાનુજાચાર્ય આ તત્ત્વોને વાસ્તવિક માનીને પણ તેમને જીવના ભોગ અને મુક્તિનાં સાધન તરીકે જુએ છે. સાંખ્યથી તફાવત એ છે કે ગીતા પ્રકૃતિને સ્વતંત્ર નહીં, પણ ભગવાનની શક્તિ માને છે.

સંદર્ભ

પાંચમા શ્લોકમાં જ્ઞાનની પરંપરાનો ઉલ્લેખ કરીને ભગવાન હવે ક્ષેત્રનું સ્વરૂપ બતાવે છે. આ વાક્ય આગળના શ્લોકમાં પૂરું થાય છે, જ્યાં ઇચ્છા, દ્વેષ વગેરે વિકારો ઉમેરીને ક્ષેત્રનું વર્ણન સમાપ્ત થાય છે.

જીવન-બોધ

જે બુદ્ધિ અને અહંકારને આપણે આપણું સાચું સ્વરૂપ માનીએ છીએ, તે પણ બદલાતાં રહે છે — તેથી તેમના પર અતિ અભિમાન ન કરીએ. અંદરનાં સ્તરોને ઓળખવાં એ જ તેમનાથી મુક્ત થવાનું પ્રથમ પગલું છે.

મુખ્ય શબ્દો

અવ્યક્ત: અપ્રગટ મૂળ પ્રકૃતિ, સૃષ્ટિનું બીજરૂપ કારણ
મહાભૂત: આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, પૃથ્વી — પાંચ મૂળ તત્ત્વો
અહંકાર: ‘હું’ અને ‘મારું’ નો ભાવ ઉત્પન્ન કરતું પ્રકૃતિનું તત્ત્વ
ઇન્દ્રિયગોચર: ઇન્દ્રિયોના વિષયો — શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ