શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 8

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam .
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ॥

અર્થ

માનની ઇચ્છાનો અભાવ, દંભનો અભાવ, અહિંસા, ક્ષમા, સરળતા, આચાર્યની સેવા-ઉપાસના, પવિત્રતા, સ્થિરતા અને આત્મસંયમ —

શબ્દાર્થ

अमानित्वम् – માન-સન્માનની ઇચ્છાનો અભાવ, નમ્રતા
अदम्भित्वम् – દંભ એટલે દેખાડાનો અભાવ
अहिंसा – મન, વાણી અને શરીરથી કોઈને કષ્ટ ન આપવું
क्षान्तिः – ક્ષમા, સહનશીલતા
आर्जवम् – સરળતા, મન-વાણી-કર્મની એકરૂપતા
आचार्योपासनम् – ગુરુની શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા અને સાંનિધ્ય
शौचम् – બાહ્ય અને આંતરિક પવિત્રતા
स्थैर्यम् – સ્થિરતા, સાધનામાં દૃઢતા
आत्मविनिग्रहः – શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મનનો સંયમ

અન્વય

अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिः आर्जवम् आचार्योपासनम् शौचम् स्थैर्यम् आत्मविनिग्रहः ।

સમજૂતી

ક્ષેત્રનું વર્ણન પૂરું કરીને ભગવાન હવે અર્જુનના પ્રશ્નના ‘જ્ઞાન’ વાળા ભાગનો ઉત્તર આપે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે તેઓ જ્ઞાનની વ્યાખ્યા કોઈ દાર્શનિક સૂત્રથી નહીં, પણ ચારિત્ર્યના ગુણોથી કરે છે. આઠમાથી બારમા શ્લોક સુધી વીસ ગુણોની આ માળા ચાલે છે, અને અંતે ભગવાન કહે છે — આ જ જ્ઞાન છે, તેનાથી વિપરીત જે છે તે અજ્ઞાન છે. અર્થાત્ ગીતાની દૃષ્ટિએ જ્ઞાન માત્ર માહિતી નથી, જીવનનું રૂપાંતર છે.

યાદીની શરૂઆત ‘અમાનિત્વ’ થી થાય છે — માન-સન્માનની લાલસાનો અભાવ. આ સંયોગ નથી; અહંકાર જ આત્મજ્ઞાનનો સૌથી મોટો અવરોધ છે, તેથી નમ્રતા પહેલું દ્વાર છે. ‘અદંભિત્વ’ એટલે પોતાના ધર્મ કે ગુણોનો દેખાડો ન કરવો. ‘અહિંસા’ માં મન, વાણી અને કર્મ — ત્રણેથી કોઈ પ્રાણીને પીડા ન આપવાનો સમાવેશ છે. ‘ક્ષાંતિ’ બીજાના અપરાધ સહન કરવાની શક્તિ છે, અને ‘આર્જવ’ એવી સરળતા છે જેમાં અંદર અને બહાર એકસરખું હોય.

‘આચાર્યોપાસન’ ખાસ મહત્ત્વનું છે. ઉપનિષદ કહે છે — ‘આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ’, જેની પાસે આચાર્ય છે તે જ જાણે છે. ચોથા અધ્યાય (૪.૩૪) માં પણ ભગવાને પ્રણિપાત, પરિપ્રશ્ન અને સેવા દ્વારા જ્ઞાનીઓ પાસેથી જ્ઞાન મેળવવાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. ‘શૌચ’ માં શરીરની સ્વચ્છતા અને મનની નિર્મળતા બંને આવે છે. ‘સ્થૈર્ય’ સાધનામાં ટકી રહેવાની ધીરજ છે, અને ‘આત્મવિનિગ્રહ’ શરીર-મનને ઊંચા લક્ષ્ય તરફ શિસ્તબદ્ધ કરવાં તે છે.

શંકરાચાર્ય આ ગુણોને ‘જ્ઞાનનાં સાધન’ માને છે — તેમના દ્વારા અંતઃકરણ શુદ્ધ થાય છે અને આત્મજ્ઞાનનો ઉદય થાય છે; તેથી તેમને પણ ‘જ્ઞાન’ કહ્યા. રામાનુજાચાર્ય તેમને આત્મસાક્ષાત્કાર માટે જરૂરી ગુણો ગણાવે છે, જે સાધકને દેહથી ભિન્ન આત્માના અનુભવ માટે યોગ્ય બનાવે છે. મધ્વાચાર્ય પણ તેમને ભગવદ્-જ્ઞાનની પૂર્વશરત માને છે. બધા આચાર્યોનો નિષ્કર્ષ એક છે — ચારિત્ર્ય વિના તત્ત્વજ્ઞાન માત્ર શબ્દોની રમત છે.

આજના યુગમાં, જ્યાં જ્ઞાનને માહિતી કે પદવીથી મપાય છે, આ શ્લોક એક દર્પણ છે. વિદ્વાન એ નથી જે ઘણું જાણે છે, પણ એ છે જેનામાં નમ્રતા, ક્ષમા, સરળતા અને સંયમ ખીલી ઊઠ્યાં હોય.

સંદર્ભ

સાતમા શ્લોકમાં ક્ષેત્રનું વર્ણન પૂરું થયું. અહીંથી બારમા શ્લોક સુધી જ્ઞાનનાં વીસ લક્ષણો કહેવાય છે; આ શ્લોકમાં પહેલા નવ ગુણો છે. આગળના શ્લોકમાં વૈરાગ્ય, અનહંકાર અને જીવનનાં દુઃખો પર ચિંતન — આ ગુણો ઉમેરાય છે.

જીવન-બોધ

જ્ઞાનની કસોટી વ્યવહારમાં થાય છે, વાદવિવાદમાં નહીં. પ્રશંસાની ભૂખ છોડીએ, દેખાડાથી બચીએ, કોઈને કષ્ટ ન આપીએ અને બીજાની ભૂલો માફ કરીએ. સારા ગુરુનું સાંનિધ્ય શોધીએ અને જીવનમાં અંદર-બહારની પવિત્રતા તથા સંયમ લાવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અમાનિત્વ: માન-સન્માનની ઇચ્છાનો અભાવ, સાચી નમ્રતા
અદંભિત્વ: દેખાડો અને પાખંડ ન કરવો
આર્જવ: સરળતા, મન-વાણી-કર્મની એકતા
આચાર્યોપાસન: ગુરુની શ્રદ્ધા સહિત સેવા અને તેમની પાસેથી શિક્ષણ
આત્મવિનિગ્રહ: શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મન પર સંયમ