શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 35

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā .
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param ॥

અર્થ

આ રીતે જે જ્ઞાનચક્ષુ વડે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના ભેદને, તથા પ્રાણીઓની પ્રકૃતિમાંથી મુક્તિને જાણે છે, તેઓ પરમ પદને પામે છે.

શબ્દાર્થ

क्षेत्र – ક્ષેત્ર, શરીર અને પ્રકૃતિ
क्षेत्रज्ञयोः – અને ક્ષેત્રજ્ઞ — બંનેના
एवम् – આ રીતે
अन्तरम् – ભેદ, અંતર
ज्ञानचक्षुषा – જ્ઞાનરૂપી નેત્ર વડે
भूत – પ્રાણીઓની
प्रकृति – પ્રકૃતિમાંથી
मोक्षम् – મુક્તિને
च – અને
ये – જેઓ
विदुः – જાણે છે
यान्ति – પામે છે
ते – તેઓ
परम् – પરમ (પદ, બ્રહ્મ)ને

અન્વય

ये एवं ज्ञानचक्षुषा क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः अन्तरं भूतप्रकृतिमोक्षं च विदुः, ते परं यान्ति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક તેરમા અધ્યાયનો ઉપસંહાર છે અને સમગ્ર અધ્યાયનો સાર એક વાક્યમાં મૂકી દે છે. અધ્યાયના આરંભે ભગવાને કહ્યું હતું કે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું જ્ઞાન એ જ સાચું જ્ઞાન છે. હવે તેઓ તેનું અંતિમ ફળ બતાવે છે — જે ‘જ્ઞાનચક્ષુ’ વડે, એટલે શાસ્ત્ર અને ગુરુના ઉપદેશથી જાગેલી વિવેકદૃષ્ટિ વડે, આ બંનેનો ભેદ જાણે છે, તે પરમને પામે છે.

અહીં બે વાત જાણવા યોગ્ય કહી છે. પહેલી — ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞનું ‘અંતર’: ક્ષેત્ર જડ, પરિવર્તનશીલ, દૃશ્ય અને વિકારી છે; ક્ષેત્રજ્ઞ ચેતન, અવિકારી, દ્રષ્ટા અને નિત્ય છે. બીજી — ‘ભૂતપ્રકૃતિમોક્ષ’: પ્રાણીઓની પ્રકૃતિમાંથી મુક્તિ. તેના અર્થ આચાર્યોએ થોડા જુદા કર્યા છે. શંકરાચાર્ય તેને અવિદ્યારૂપી પ્રકૃતિના અભાવ, એટલે અજ્ઞાનના નાશથી મુક્તિ રૂપે વાંચે છે. રામાનુજાચાર્ય તેને પ્રકૃતિમાંથી છૂટવાનાં સાધનોનું જ્ઞાન માને છે — અમાનિત્વ વગેરે ગુણો જે શ્લોક 8-12માં ‘જ્ઞાન’ નામે બતાવ્યા. મધ્વાચાર્ય તેને ઈશ્વરની કૃપાથી પ્રકૃતિના બંધનમાંથી છૂટવા રૂપે સમજે છે.

‘જ્ઞાનચક્ષુ’ શબ્દ વિશેષ છે. અગિયારમા અધ્યાયમાં અર્જુનને વિશ્વરૂપ જોવા દિવ્ય ચક્ષુ અપાયાં હતાં; અહીં બતાવ્યું છે કે આત્માને જોવા જ્ઞાનનું ચક્ષુ જોઈએ. ચર્મચક્ષુ રૂપ જુએ છે, જ્ઞાનચક્ષુ તત્ત્વ જુએ છે.

આ રીતે અધ્યાયની યાત્રા પૂર્ણ થાય છે — ક્ષેત્રની વ્યાખ્યા, જ્ઞાનનાં સાધનો, જ્ઞેય બ્રહ્મનું વર્ણન, પ્રકૃતિ-પુરુષનો વિવેક, અને અંતે સમ્યક્ દર્શનનું ફળ. ચૌદમા અધ્યાય, ગુણત્રય વિભાગ યોગમાં, ભગવાન પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો — સત્ત્વ, રજસ અને તમસ — નો વિસ્તાર કરશે, જેનાથી પુરુષ બંધાય છે, અને તેમનાથી પાર થવાનો માર્ગ બતાવશે.

સંદર્ભ

આ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ વિભાગ યોગનો અંતિમ શ્લોક છે, જેમાં શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમગ્ર અધ્યાયના જ્ઞાનનું ફળ બતાવે છે. શ્લોક 34માં ક્ષેત્રજ્ઞને સૂર્ય સમાન પ્રકાશક કહ્યો; હવે એ ભેદજ્ઞાનનું ફળ — પરમ પદ — બતાવ્યું છે. ત્યાર બાદ ચૌદમો અધ્યાય, ગુણત્રય વિભાગ યોગ, શરૂ થાય છે, જ્યાં પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો અને તેમનાથી મુક્તિનું વિસ્તૃત વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

જે બદલાય છે અને જે જાણે છે, એ બંનેને જુદા ઓળખવા એ જ આધ્યાત્મિક જીવનની ચાવી છે. આ વિવેક માત્ર વાંચવાનો નથી, રોજિંદા અનુભવમાં જગાડવાનો છે — ત્યારે જ તે મુક્તિ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાનચક્ષુ: જ્ઞાનરૂપી નેત્ર, વિવેકદૃષ્ટિ
ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ અંતર: જડ ક્ષેત્ર અને ચેતન ક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ
ભૂતપ્રકૃતિમોક્ષ: પ્રાણીઓનું પ્રકૃતિના બંધનમાંથી છૂટવું
પરમ્: પરમ પદ, બ્રહ્મ