શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 29

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram .
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ॥

અર્થ

કારણ કે જે સર્વત્ર સમાન રૂપે રહેલા ઈશ્વરને સમભાવે જુએ છે, તે પોતા વડે પોતાનો નાશ કરતો નથી; તેથી તે પરમ ગતિને પામે છે.

શબ્દાર્થ

समम् – સમાન રૂપે
पश्यन् – જોતો
हि – કારણ કે, નિશ્ચયપૂર્વક
सर्वत्र – સર્વત્ર
समवस्थितम् – સમાન રીતે રહેલા
ईश्वरम् – ઈશ્વરને
न – નહીં
हिनस्ति – નાશ કરે છે, હિંસા કરે છે
आत्मना – પોતા વડે, મન વડે
आत्मानम् – પોતાને, આત્માને
ततः – તેથી
याति – પામે છે
पराम् – પરમ
गतिम् – ગતિને, લક્ષ્યને

અન્વય

हि सर्वत्र समवस्थितम् ईश्वरं समं पश्यन् आत्मना आत्मानं न हिनस्ति, ततः परां गतिं याति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક આગલા શ્લોકનું ફળ અને કારણ બંને બતાવે છે. જે મનુષ્ય સર્વત્ર એક જ ઈશ્વરને સમાન રૂપે રહેલા જુએ છે, તે ‘આત્મના આત્માનં ન હિનસ્તિ’ — પોતા વડે પોતાનો ઘાત કરતો નથી. પ્રથમ દૃષ્ટિએ આ વાક્ય વિચિત્ર લાગે, કારણ કે આત્મા તો અવિનાશી છે; તો તેનો નાશ કેવી રીતે?

શંકરાચાર્ય આનો સુંદર અર્થ કરે છે — અજ્ઞાની મનુષ્ય પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ભૂલીને દેહને જ ‘હું’ માની લે છે. આ સ્વરૂપ-વિસ્મૃતિ જ આત્માની હિંસા છે, કારણ કે તેને લીધે તે વારંવાર જન્મ-મરણના ચક્રમાં પડે છે અને પોતાના અવિનાશી સ્વરૂપનો અનુભવ કરી શકતો નથી. જે સૌમાં એક આત્માને જુએ છે, તે આ ભૂલમાંથી મુક્ત થાય છે, તેથી તે પોતાને હણતો નથી.

બીજો અર્થ પણ સ્વાભાવિક છે — જે સૌમાં ઈશ્વરને જુએ છે, તે બીજાને પીડા આપી શકે નહીં, કારણ કે બીજાને દુઃખ આપવું એટલે એ જ ઈશ્વરને, એટલે કે પોતાના જ આત્માને દુઃખ આપવું. ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદ કહે છે કે જે સર્વ ભૂતોને આત્મામાં અને આત્માને સર્વ ભૂતોમાં જુએ છે, તે કોઈનો દ્વેષ કરતો નથી.

રામાનુજાચાર્ય અનુસાર જે સર્વ આત્માઓને જ્ઞાનસ્વરૂપે સમાન જુએ છે, તે દેહભેદને કારણે રાગ-દ્વેષમાં પડતો નથી અને તેથી આત્માને સંસારમાં પાડતો નથી. તેનું પરિણામ છે ‘પરાં ગતિમ્’ — પરમ લક્ષ્ય, મોક્ષની પ્રાપ્તિ.

સંદર્ભ

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને શ્લોક 28માં કહેલા સમદર્શનનું ફળ બતાવે છે. ‘હિ’ શબ્દ આગલા શ્લોક સાથે કારણ-સંબંધ જોડે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ બતાવશે કે કર્મ પ્રકૃતિ કરે છે અને આત્મા અકર્તા છે — આ સાચા દર્શનનું બીજું પાસું છે.

જીવન-બોધ

પોતાને માત્ર શરીર, પદ કે નામ માની લેવું એ પોતાના સાચા સ્વરૂપ સાથે અન્યાય છે. સૌમાં એક જ ઈશ્વરને જોવાથી આપણે ન પોતાને પાડીએ છીએ, ન બીજાને પીડા આપીએ છીએ. કરુણા અને આત્મજ્ઞાન એક જ દૃષ્ટિનાં બે ફળ છે.

મુખ્ય શબ્દો

આત્મના આત્માનં ન હિનસ્તિ: પોતા વડે પોતાનો નાશ ન કરવો, સ્વરૂપને ન ભૂલવું
પરા ગતિ: પરમ લક્ષ્ય, મોક્ષ
સમવસ્થિત: સર્વત્ર સમાન રૂપે રહેલા