શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 21

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate .
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ॥

અર્થ

કાર્ય (શરીર) અને કરણ (ઇન્દ્રિયો)ને ઉત્પન્ન કરવામાં અને તેમના દ્વારા કર્મ થવામાં પ્રકૃતિ કારણ કહેવાય છે; અને સુખ-દુઃખ ભોગવવામાં પુરુષ કારણ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

कार्य – કાર્ય, એટલે શરીર અને તેનાં તત્ત્વો
कारण – કરણ, એટલે ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ
कर्तृत्वे – ઉત્પન્ન કરવામાં અને કર્મ કરવામાં
हेतुः – કારણ
प्रकृतिः – પ્રકૃતિ
उच्यते – કહેવાય છે
पुरुषः – પુરુષ, ચેતન જીવાત્મા
सुखदुःखानाम् – સુખ અને દુઃખના
भोक्तृत्वे – ભોગવવામાં, અનુભવવામાં
हेतुः – કારણ
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

कार्यकारणकर्तृत्वे प्रकृतिः हेतुः उच्यते । सुखदुःखानाम् भोक्तृत्वे पुरुषः हेतुः उच्यते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં પ્રકૃતિ અને પુરુષને અનાદિ કહ્યા. હવે ભગવાન બંનેની ભૂમિકા વહેંચી આપે છે. ‘કાર્ય’ એટલે શરીર અને તેનાં પંચમહાભૂત વગેરે, અને ‘કરણ’ એટલે તે સાધનો જેનાથી કર્મ થાય છે — દસ ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, અહંકાર. તેમને ઉત્પન્ન કરવા અને તેમના દ્વારા ક્રિયા થવી, એ બધું પ્રકૃતિનું કામ છે. ચાલવું, બોલવું, વિચારવું, નિર્ણય કરવો — આ બધી પ્રકૃતિના ગુણોની ગતિઓ છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં પણ કહ્યું હતું, ‘પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ’ (3.27).

બીજી બાજુ, સુખ અને દુઃખનો અનુભવ — ‘ભોક્તૃત્વ’ — પુરુષમાં થાય છે. જડ પ્રકૃતિ પોતે કશું અનુભવી શકતી નથી; અનુભવ માટે ચેતના જોઈએ. તેથી જે ચેતન છે, તે જ ભોક્તા બને છે. પણ ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે આ ભોક્તાપણું પણ પ્રકૃતિના સંગથી જ આવે છે, જે આગળના શ્લોકમાં સ્પષ્ટ થશે.

શંકરાચાર્ય મુજબ આત્મા વાસ્તવમાં ન કર્તા છે, ન ભોક્તા; ભોક્તાપણું પણ અવિદ્યાને કારણે બુદ્ધિમાં ચેતનાના પ્રતિબિંબથી આરોપિત થાય છે. રામાનુજાચાર્ય જીવને વાસ્તવિક જ્ઞાતા અને ભોક્તા માને છે, પણ કહે છે કે શરીર સાથે જોડાય ત્યારે જ તે સુખ-દુઃખનો ભાગીદાર બને છે; અને જીવનું કર્તૃત્વ પણ છેવટે ભગવાનની અનુમતિ પર આધારિત છે. મધ્વ પણ જીવને વાસ્તવિક ભોક્તા માની ભગવાનને સર્વોચ્ચ પ્રેરક કહે છે.

આ વિભાજન સાધક માટે ખૂબ ઉપયોગી છે. જે સમજે છે કે ક્રિયાઓ પ્રકૃતિ કરી રહી છે, તે ‘મેં કર્યું’ના અહંકારથી બચે છે; અને જે જાણે છે કે ભોગનું મૂળ પ્રકૃતિ સાથેનું તાદાત્મ્ય છે, તે એ તાદાત્મ્યને ઢીલું કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવી રહ્યા છે. પાછલા શ્લોક (13.20)માં પ્રકૃતિ-પુરુષનું અનાદિપણું અને વિકારોનું પ્રકૃતિમાંથી ઉદ્ભવવું કહેવાયું. આ શ્લોક બંનેનાં કાર્યો બતાવે છે, અને આગળનો શ્લોક (13.22) બતાવશે કે પુરુષ ભોક્તા કેમ બને છે અને જન્મનું કારણ શું છે.

જીવન-બોધ

કર્મ શરીર, મન અને ઇન્દ્રિયો કરે છે; તેથી તેના પર અહંકાર કરવો વ્યર્થ છે. સુખ-દુઃખનો ભાર આપણે એટલે ઉપાડીએ છીએ કે આપણે પોતાને પ્રકૃતિ સાથે જોડી દઈએ છીએ. આ ભેદ યાદ રાખીને આપણે કર્મ કરતાં પણ અંદરથી હળવા રહી શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

કાર્ય: પ્રકૃતિમાંથી બનેલું શરીર અને તેનાં તત્ત્વો
કરણ: કર્મનાં સાધનો — ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ
કર્તૃત્વ: કર્તાપણું, ક્રિયા કરવાની સ્થિતિ
ભોક્તૃત્વ: ભોક્તાપણું, સુખ-દુઃખનો અનુભવ