શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 34

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ .
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata ॥

અર્થ

હે ભારત! જેમ એક જ સૂર્ય આ સમગ્ર લોકને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ એક ક્ષેત્રી (ક્ષેત્રજ્ઞ) સમગ્ર ક્ષેત્રને પ્રકાશિત કરે છે.

શબ્દાર્થ

यथा – જેમ
प्रकाशयति – પ્રકાશિત કરે છે
एकः – એક જ
कृत्स्नम् – સમગ્ર
लोकम् – લોકને, જગતને
इमम् – આ
रविः – સૂર્ય
क्षेत्रम् – ક્ષેત્રને, શરીર અને પ્રકૃતિને
क्षेत्री – ક્ષેત્રનો સ્વામી, ક્ષેત્રજ્ઞ
तथा – તેમ
कृत्स्नम् – સમગ્ર
प्रकाशयति – પ્રકાશિત કરે છે
भारत – હે ભરતવંશી અર્જુન

અન્વય

भारत, यथा एकः रविः इमं कृत्स्नं लोकं प्रकाशयति, तथा क्षेत्री कृत्स्नं क्षेत्रं प्रकाशयति ।

સમજૂતી

આકાશના દૃષ્ટાંતથી આત્માની નિર્લેપતા બતાવ્યા પછી ભગવાન હવે સૂર્યનું દૃષ્ટાંત આપે છે, જે આત્માના પ્રકાશક સ્વરૂપને દર્શાવે છે. એક જ સૂર્ય પર્વત, નદી, વન, નગર — સૌને પ્રકાશિત કરે છે. તે સારું-ખરાબ, સુંદર-કુરૂપ, સૌને સમાન રીતે દેખાડે છે, છતાં પોતે તેમનાથી પ્રભાવિત થતો નથી. સૂર્ય વિના બધું હોવા છતાં કંઈ દેખાતું નથી.

એ જ રીતે ‘ક્ષેત્રી’, એટલે ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મા, સમગ્ર ક્ષેત્રને પ્રકાશિત કરે છે — શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, સુખ-દુઃખ, ઇચ્છા-દ્વેષ, જેનું વર્ણન આ જ અધ્યાયના શ્લોક 6-7માં થયું હતું. આ સર્વ જડ છે; તેમને જાણવા યોગ્ય બનાવનારી ચેતના આત્મા જ છે. આંખ રૂપ જુએ છે, આંખને ચલાવનાર મન છે, અને મનને પણ જાણનાર આત્મા છે. કઠ ઉપનિષદ કહે છે — તેના જ પ્રકાશથી આ સર્વ પ્રકાશે છે.

આ દૃષ્ટાંત આગલા બંને વિચારોને પણ પુષ્ટ કરે છે. સૂર્ય સંસારનાં કાર્યોને પ્રકાશિત કરે છે, પણ પોતે કોઈ કાર્ય કરતો નથી — આ આત્માનું અકર્તાપણું છે. સૂર્ય કાદવ પર પ્રકાશવા છતાં મેલો થતો નથી — આ આત્માની નિર્લેપતા છે.

શંકરાચાર્ય ‘એકઃ’ શબ્દ પર ભાર મૂકીને બતાવે છે કે સર્વ દેહોમાં પ્રકાશક આત્મા એક જ છે. રામાનુજાચાર્ય તેને જીવાત્મા પોતાના શરીરને જ્ઞાનથી પ્રકાશિત કરે છે એ રૂપે વાંચે છે — જેમ સૂર્ય એક સ્થાને રહીને દૂર સુધી પ્રકાશ ફેલાવે છે, તેમ જીવનું જ્ઞાન આખા શરીરમાં વ્યાપે છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને શ્લોક 33ના આકાશ-દૃષ્ટાંત પછી સૂર્યનું દૃષ્ટાંત આપીને ક્ષેત્રજ્ઞની પ્રકાશકતા બતાવે છે. આગલો શ્લોક આ અધ્યાયનું સમાપન છે, જેમાં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞના ભેદને જાણવાનું ફળ બતાવ્યું છે.

જીવન-બોધ

આપણા અનુભવો — સુખ-દુઃખ, સફળતા-નિષ્ફળતા — સર્વ પ્રકાશિત થાય છે, પણ આપણે પોતે એ પ્રકાશ છીએ જે તેમને જાણે છે. આ સત્ય યાદ રાખવાથી આપણે અનુભવોમાં તણાતા નથી, પણ તેમના સાક્ષી બનીને શાંત રહીએ છીએ.

મુખ્ય શબ્દો

ક્ષેત્રી: ક્ષેત્રનો સ્વામી, ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મા
પ્રકાશક: જે સૌને પ્રગટ અને જ્ઞાત કરાવે છે
રવિ: સૂર્ય