શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 20

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādi ubhāvapi .
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ॥

અર્થ

પ્રકૃતિ અને પુરુષ, આ બંનેને અનાદિ જાણ; અને બધા વિકારો તથા ત્રણેય ગુણોને પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણ.

શબ્દાર્થ

प्रकृतिम् – પ્રકૃતિને, જડ મૂળ-શક્તિને
पुरुषम् – પુરુષને, ચેતન આત્માને
च – અને
एव – જ
विद्धि – જાણ
अनादी – અનાદિ, જેમનો કોઈ આરંભ નથી
उभौ – બંને
अपि – પણ
विकारान् – વિકારોને, દેહ-ઇન્દ્રિય વગેરે પરિવર્તનોને
च – અને
गुणान् – ગુણોને — સત્ત્વ, રજ, તમ
च – તથા
एव – જ
प्रकृतिसम्भवान् – પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલા

અન્વય

प्रकृतिम् पुरुषम् च एव उभौ अपि अनादी विद्धि । विकारान् च गुणान् च एव प्रकृतिसम्भवान् विद्धि ।

સમજૂતી

અહીંથી શ્રીકૃષ્ણ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞના વિષયને પ્રકૃતિ અને પુરુષના રૂપમાં રજૂ કરે છે. પહેલી વાત તેઓ એ કહે છે કે બંને ‘અનાદિ’ છે. ન જડ પ્રકૃતિની કોઈ પ્રથમ ક્ષણ છે, ન ચેતન પુરુષની. સાતમા અધ્યાયમાં ભગવાને આ બંનેને પોતાની અપરા અને પરા પ્રકૃતિ કહી હતી (7.4–5). તેથી બંને અનાદિ હોવા છતાં ભગવાનની જ શક્તિઓ છે, તેમનાથી સ્વતંત્ર નથી.

બીજી વાત એ છે કે બધા ‘વિકારો’ — શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન, ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ — અને સત્ત્વ, રજ, તમ આ ત્રણ ‘ગુણો’ પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. આત્મામાં ન કોઈ વિકાર છે, ન કોઈ ગુણ. જે પરિવર્તનો આપણને આપણી અંદર દેખાય છે, તે બધાં પ્રકૃતિના ક્ષેત્રમાં બની રહ્યાં છે; દ્રષ્ટા તેમનાથી અસ્પૃષ્ટ છે. આ વિવેક જ મુક્તિનું પહેલું પગથિયું છે.

આચાર્યોમાં અહીં સૂક્ષ્મ ભેદ છે. શંકરાચાર્ય પ્રકૃતિને ઈશ્વરની માયા-શક્તિ માને છે, જે અનાદિ છે અને સંસારનું કારણ છે; પુરુષ વાસ્તવમાં બ્રહ્મ જ છે, જે ઉપાધિને કારણે જીવ જેવો લાગે છે. રામાનુજાચાર્ય પ્રકૃતિ અને જીવ બંનેને ભગવાનનું શરીર માને છે — બંને વાસ્તવિક, અનાદિ અને ભગવાન પર આધારિત. મધ્વાચાર્ય પણ બંનેને સત્ય અને નિત્ય માને છે, પણ સંપૂર્ણપણે ભગવાનને અધીન.

આ ઉપદેશ સાંખ્ય દર્શનને મળતો આવે છે, પણ ગીતા અહીં અટકતી નથી. સાંખ્યમાં પ્રકૃતિ અને પુરુષ જ અંતિમ તત્ત્વો છે, જ્યારે ગીતા આ બંનેની ઉપર પરમાત્મા, પુરુષોત્તમને સ્થાપે છે, જેનું વર્ણન આગળ 13.23 અને પંદરમા અધ્યાયમાં થશે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહી રહ્યા છે. પાછલા શ્લોક (13.19)માં ક્ષેત્ર, જ્ઞાન અને જ્ઞેયનો ઉપસંહાર થયો. હવે પ્રકૃતિ અને પુરુષનું નવું વિવેચન શરૂ થાય છે, અને આગળના શ્લોક (13.21)માં કહેવાશે કે કર્મમાં પ્રકૃતિ અને ભોગમાં પુરુષ કારણ છે.

જીવન-બોધ

આપણી અંદર ઊઠતા ક્રોધ, લોભ, સુખ-દુઃખ પ્રકૃતિનાં મોજાં છે, આપણું સાચું સ્વરૂપ નહીં. તેમને જોનારો સાક્ષી તેમનાથી જુદો છે. આ ઓળખ આવતાં જ મનની ઊથલપાથલ આપણા પર એટલો અધિકાર જમાવી શકતી નથી.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રકૃતિ: જડ મૂળ-શક્તિ, જેમાંથી શરીર અને જગત બને છે
પુરુષ: ચેતન આત્મા, અનુભવ કરનાર
અનાદિ: જેનો કોઈ આરંભ ન હોય
વિકાર: પ્રકૃતિનાં પરિવર્તનો — શરીર, ઇન્દ્રિયો, મનોભાવો
ગુણ: સત્ત્વ, રજ અને તમ — પ્રકૃતિના ત્રણ સ્વભાવ