શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 28

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram .
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ॥

અર્થ

જે મનુષ્ય સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન રૂપે રહેલા, અને નાશ પામનારાઓમાં પણ કદી નાશ ન પામનાર પરમેશ્વરને જુએ છે, તે જ ખરેખર જુએ છે.

શબ્દાર્થ

समम् – સમાન રૂપે
सर्वेषु – સર્વ
भूतेषु – પ્રાણીઓમાં
तिष्ठन्तम् – રહેલા
परमेश्वरम् – પરમેશ્વરને
विनश्यत्सु – નાશ પામનારાઓમાં
अविनश्यन्तम् – નાશ ન પામનારને
यः – જે
पश्यति – જુએ છે
सः – તે
पश्यति – (સાચું) જુએ છે

અન્વય

यः सर्वेषु भूतेषु समं तिष्ठन्तं विनश्यत्सु अविनश्यन्तं परमेश्वरं पश्यति, सः पश्यति ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે સ્થાવર-જંગમ જે કંઈ પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે, તે સર્વ ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના સંયોગથી થાય છે. હવે તેઓ આ જ્ઞાનનું ફળ બતાવે છે — સાચું દર્શન શું છે. શરીરો જન્મે છે, વધે છે અને નાશ પામે છે; પરંતુ તેમની અંદર રહેલા ચેતન પરમેશ્વર ન જન્મે છે, ન ઘટે છે, ન નાશ પામે છે. ‘વિનશ્યત્સુ અવિનશ્યન્તમ્’ — નાશવંતમાં અવિનાશીને ઓળખવો એ જ આ શ્લોકનો મર્મ છે.

‘સમમ્’ શબ્દ ખૂબ મહત્ત્વનો છે. હાથી હોય કે કીડી, વિદ્વાન હોય કે સામાન્ય માણસ — શરીર, સ્વભાવ અને યોગ્યતામાં ભેદ છે, પણ અંદર બિરાજમાન પરમેશ્વર સૌમાં એકસરખા છે. જેમ જુદા જુદા ઘડામાં એક જ આકાશ રહે છે, તેમ જુદા જુદા દેહમાં એક જ ચેતના પ્રકાશે છે. પાંચમા અધ્યાય (5.18)માં આને જ ‘સમદર્શી’ની દૃષ્ટિ કહી છે.

‘યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ’ — આ પુનરાવર્તન સામાન્ય જોવું અને તત્ત્વદર્શન વચ્ચેનો ભેદ બતાવે છે. આંખો તો સૌની પાસે છે, પરંતુ જે માત્ર નામ-રૂપ જુએ છે તે અધૂરું જુએ છે; જે રૂપોના આધારને જુએ છે તે જ સાચો દ્રષ્ટા છે. કઠ ઉપનિષદ પણ કહે છે કે નિત્યોમાં નિત્ય અને ચેતનોમાં ચેતન એક જ છે.

શંકરાચાર્ય અનુસાર અહીં પરમેશ્વર એટલે ક્ષેત્રજ્ઞરૂપ આત્મા, જે સર્વ ભૂતોમાં એક છે; આ એકત્વનું દર્શન અજ્ઞાનનો નાશ કરે છે. રામાનુજાચાર્ય તેને સર્વ જીવાત્માઓમાં જ્ઞાનસ્વરૂપની સમાનતા અને તેમાં અંતર્યામી ઈશ્વરના દર્શન રૂપે વાંચે છે. મધ્વાચાર્ય પરમેશ્વરને જીવોથી ભિન્ન, સર્વવ્યાપી અવિનાશી નિયંતા માને છે. દૃષ્ટિ જુદી છે, પણ નિષ્કર્ષ એક જ છે — નાશવંતમાં અવિનાશીને જોવો એ જ સમ્યક્ દર્શન છે.

સંદર્ભ

ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ વિભાગ યોગના અંતિમ ભાગમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને જ્ઞાનનું ફળ સમજાવે છે. શ્લોક 27માં સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞના સંયોગથી બતાવી; અહીં તે સંયોગમાં રહેલા અવિનાશી પરમેશ્વરના દર્શનને સાચું દર્શન કહ્યું છે. આગલા શ્લોકમાં આ દર્શનનું ફળ — પરમ ગતિ — બતાવવામાં આવશે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં લોકો, વસ્તુઓ અને પરિસ્થિતિઓ બદલાતી રહે છે, પણ તેમની અંદર એક અપરિવર્તનશીલ સત્ય છે. દરેક પ્રાણીમાં એ જ પરમેશ્વરને જોવાનો અભ્યાસ કરીએ તો દ્વેષ, ઈર્ષ્યા અને ભય આપોઆપ ઓછા થાય છે. આ દૃષ્ટિ શોકમાં પણ આપણને સ્થિર રાખે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પરમેશ્વર: સર્વ ભૂતોમાં રહેલા પરમ ઈશ્વર, પરમાત્મા
સમદર્શન: સૌમાં એક જ પરમાત્માને સમભાવે જોવા
વિનશ્યત્સુ અવિનશ્યન્તમ્: નાશવંત દેહોમાં અવિનાશી તત્ત્વ