શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 30

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ .
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ॥

અર્થ

જે મનુષ્ય સર્વ કર્મોને સર્વ પ્રકારે પ્રકૃતિ દ્વારા જ થતાં જુએ છે, અને આત્માને અકર્તા જુએ છે, તે જ ખરેખર જુએ છે.

શબ્દાર્થ

प्रकृत्या – પ્રકૃતિ દ્વારા
एव – જ
च – અને
कर्माणि – કર્મો
क्रियमाणानि – કરાતાં
सर्वशः – સર્વ પ્રકારે
यः – જે
पश्यति – જુએ છે
तथा – તેમ જ
आत्मानम् – આત્માને
अकर्तारम् – અકર્તા
सः – તે
पश्यति – (સાચું) જુએ છે

અન્વય

यः च कर्माणि सर्वशः प्रकृत्या एव क्रियमाणानि, तथा आत्मानम् अकर्तारं पश्यति, सः पश्यति ।

સમજૂતી

શ્લોક 28માં સાચા દર્શનનું એક પાસું બતાવ્યું હતું — નાશવંતમાં અવિનાશીને જોવો. હવે બીજું પાસું બતાવે છે — કર્મ અને કર્તાપણાનો સાચો વિવેક. જોવું, સાંભળવું, ચાલવું, વિચારવું, નિર્ણય કરવો — આ સર્વ ક્રિયાઓ પ્રકૃતિનાં કાર્યો, એટલે કે શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ દ્વારા થાય છે. આત્મા એ સર્વનો સાક્ષી છે, કર્તા નહીં. આ જ અધ્યાયના શ્લોક 21માં કહ્યું કે કાર્ય-કારણના કર્તાપણામાં પ્રકૃતિ હેતુ છે.

ત્રીજા અધ્યાય (3.27)માં ભગવાને કહ્યું હતું કે સર્વ કર્મો પ્રકૃતિના ગુણો વડે થાય છે, પરંતુ અહંકારથી મોહિત માણસ ‘હું કર્તા છું’ એમ માને છે. પાંચમા અધ્યાય (5.8-9)માં તત્ત્વજ્ઞ કહે છે ‘હું કંઈ જ કરતો નથી’ — ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયોમાં વર્તે છે. આ શ્લોક એ જ્ઞાનનો સાર છે.

અહીં એક સાવધાની જરૂરી છે. આત્માને અકર્તા જાણવો એ આળસ કે જવાબદારીમાંથી ભાગવાનું બહાનું નથી. ગીતાનો સમગ્ર સંદેશ કર્મ કરવાનો છે; ભેદ માત્ર એટલો કે જ્ઞાની કર્મ કરતાં છતાં કર્તાપણાના અહંકાર અને ફળની આસક્તિથી મુક્ત રહે છે. તેથી કર્મ બંધન બનતું નથી.

શંકરાચાર્ય અનુસાર આત્મા નિર્વિકાર અને નિષ્ક્રિય છે; કર્તાપણું અવિદ્યાથી તેના પર આરોપિત છે. રામાનુજાચાર્ય પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલા જીવના કર્મોનું કારણ ગુણોને માને છે, અને આત્માને સ્વરૂપથી કર્મબંધનથી જુદો બતાવે છે. મધ્વાચાર્ય યાદ અપાવે છે કે જીવનું કર્તાપણું પણ ઈશ્વરને અધીન છે, સ્વતંત્ર નથી.

સંદર્ભ

ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞના વિવેકને આગળ વધારતાં શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે ક્રિયા ક્ષેત્ર (પ્રકૃતિ)ની છે, ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા)ની નહીં. શ્લોક 28-29માં સમદર્શનનું ફળ બતાવ્યું; આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે સર્વ ભૂતોને એક પરમાત્મામાં રહેલાં જોવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મ બને છે.

જીવન-બોધ

શરીર, મન અને પરિસ્થિતિ મળીને કર્મ કરે છે એ સમજાય ત્યારે ‘મેં કર્યું’નો અહંકાર અને ‘બધો મારો જ દોષ’નો વધારાનો બોજ બંને હળવા થાય છે. પૂરી નિષ્ઠાથી કર્મ કરો, પણ પોતાને તેનો સાક્ષી જાણો.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રકૃતિ: ત્રિગુણમયી મૂળ શક્તિ, જેમાંથી શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મન બન્યાં છે
અકર્તા: જે ખરેખર કર્મ કરતો નથી, સાક્ષી આત્મા
કર્તૃત્વાભિમાન: ‘હું કર્તા છું’ એવો અહંકાર