શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 33

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate .
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate ॥

અર્થ

જેમ સર્વત્ર વ્યાપેલું આકાશ સૂક્ષ્મ હોવાથી કોઈ વસ્તુથી લેપાતું નથી, તેમ દેહમાં સર્વત્ર રહેલો આત્મા પણ લેપાતો નથી.

શબ્દાર્થ

यथा – જેમ
सर्वगतम् – સર્વત્ર વ્યાપેલું
सौक्ष्म्यात् – સૂક્ષ્મ હોવાને કારણે
आकाशम् – આકાશ
न – નહીં
उपलिप्यते – લેપાય છે
सर्वत्र – સર્વત્ર
अवस्थितः – રહેલો
देहे – દેહમાં
तथा – તેમ
आत्मा – આત્મા
न – નહીં
उपलिप्यते – લેપાય છે

અન્વય

यथा सर्वगतम् आकाशं सौक्ष्म्यात् न उपलिप्यते, तथा देहे सर्वत्र अवस्थितः आत्मा न उपलिप्यते ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે પરમાત્મા શરીરમાં રહેવા છતાં લેપાતો નથી. આ વાત અઘરી લાગે, તેથી તેઓ આકાશનું દૃષ્ટાંત આપે છે. આકાશ સર્વત્ર છે — કાદવમાં પણ, સુગંધમાં પણ, ધુમાડામાં પણ, ગંગાજળમાં પણ. છતાં કાદવથી આકાશ મેલું થતું નથી, સુગંધથી સુગંધિત થતું નથી, ધુમાડાથી કાળું થતું નથી. કારણ છે તેની સૂક્ષ્મતા — ‘સૌક્ષ્મ્યાત્’.

લેપ માત્ર સમાન સ્તરની સ્થૂળ વસ્તુઓ વચ્ચે શક્ય છે; માટી કપડાને લાગી શકે, કારણ કે બંને સ્થૂળ છે. આકાશ સૌથી સૂક્ષ્મ ભૂત છે, તેથી સ્થૂળ વસ્તુઓ તેમાં રહેવા છતાં તેના પર ડાઘ છોડી શકતી નથી. આત્મા તો આકાશથી પણ સૂક્ષ્મ છે; તે આકાશને પણ પ્રકાશિત કરનારી ચેતના છે. તેથી દેહ, ઇન્દ્રિયો અને મનના કોઈ ગુણ-દોષ તેના સુધી પહોંચતા નથી.

શંકરાચાર્ય આ દૃષ્ટાંતને આત્માની અસંગતાનું પ્રમાણ માને છે — ‘અસંગો હ્યયં પુરુષઃ’ (બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ), આ પુરુષ સર્વથા અસંગ છે. રામાનુજાચાર્ય પણ તેને જીવાત્માના સ્વરૂપની શુદ્ધતા રૂપે વાંચે છે — દેવ, મનુષ્ય કે પશુના શરીરમાં રહેવા છતાં આત્મા તે શરીરોના ધર્મોથી દૂષિત થતો નથી.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે ભગવાન ‘દેહે સર્વત્ર’ કહે છે — આત્મા દેહના કોઈ એક ખૂણામાં નહીં, આખા દેહમાં વ્યાપેલી ચેતના રૂપે છે, છતાં તેનાથી અલિપ્ત છે. આ દૃષ્ટાંત સાધકને શીખવે છે કે પોતાની અંદરના દોષો જોઈને નિરાશ ન થવું; તે દોષો મનના છે, આત્માના નહીં, અને તેમને શુદ્ધ કરી શકાય છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને આત્માની નિર્લેપતા સમજાવવા શ્લોક 32 પછી આકાશનું દૃષ્ટાંત આપે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ સૂર્યનું દૃષ્ટાંત આપીને બતાવશે કે એક જ ક્ષેત્રજ્ઞ સમગ્ર ક્ષેત્રને પ્રકાશિત કરે છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં ગમે તેટલી અશુદ્ધિ કે મુશ્કેલી હોય, આપણું સાચું સ્વરૂપ તેનાથી મેલું થતું નથી. આ જાણીને આપણે પોતાની ભૂલો સ્વીકારી શકીએ, સુધારી શકીએ, અને છતાં પોતાને હીન ન માનીએ.

મુખ્ય શબ્દો

આકાશ: સર્વવ્યાપી સૂક્ષ્મ ભૂત, અવકાશ
સૌક્ષ્મ્ય: સૂક્ષ્મતા
અસંગતા: કોઈથી લેપાવું કે બંધાવું નહીં