શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 9

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

indriyārtheṣu vairāgyamanahaṃkāra eva ca .
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ॥

અર્થ

ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં વૈરાગ્ય, અહંકારનો અભાવ, અને જન્મ, મૃત્યુ, ઘડપણ, રોગ તથા દુઃખમાં રહેલા દોષોનું વારંવાર ચિંતન —

શબ્દાર્થ

इन्द्रियार्थेषु – ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં
वैराग्यम् – વૈરાગ્ય, આસક્તિનો અભાવ
अनहंकारः – અહંકારનો અભાવ
एव च – અને પણ
जन्म – જન્મ
मृत्यु – મૃત્યુ
जरा – ઘડપણ
व्याधि – રોગ
दुःख – દુઃખ, પીડા
दोष – દોષ, ખામીઓ
अनुदर्शनम् – વારંવાર જોવું, ચિંતન કરવું

અન્વય

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहंकारः एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ।

સમજૂતી

જ્ઞાનનાં લક્ષણોની માળા આગળ વધે છે. ‘ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્ય’ — ઇન્દ્રિયોના વિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્ય — નો અર્થ જગત પ્રત્યે તિરસ્કાર નથી, પણ એ સમજ છે કે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધનાં સુખો ક્ષણિક છે અને આત્માની તરસ છિપાવી શકતાં નથી. બીજા અધ્યાય (૨.૫૯) માં ભગવાને કહ્યું હતું કે વિષયોથી દૂર રહેવા છતાં રસ રહી જાય છે, જે પરમતત્ત્વના દર્શનથી જ મટે છે. સાચો વૈરાગ્ય એ છે જે અંદરના રસને પણ શાંત કરે.

‘અનહંકાર’ પાછલા શ્લોકના ‘અમાનિત્વ’ થી પણ ઊંડો છે. અમાનિત્વમાં બીજાઓ પાસેથી માનની ચાહના છૂટે છે, જ્યારે અનહંકારમાં પોતાને કર્તા, ભોક્તા અને શ્રેષ્ઠ માનવાનો ભાવ જ ઢીલો પડે છે. છઠ્ઠા-સાતમા શ્લોકમાં અહંકારને ક્ષેત્રનો ભાગ કહ્યો હતો; હવે જ્ઞાનનો સાધક તેની સાથેનું તાદાત્મ્ય છોડવા લાગે છે.

શ્લોકનો બીજો ભાગ એક ગહન સાધના બતાવે છે — જન્મ, મૃત્યુ, ઘડપણ, રોગ અને દુઃખમાં રહેલા દોષોનું વારંવાર ચિંતન. ‘અનુદર્શન’ એટલે એક વાર જોવું નહીં, પણ સતત સ્મરણ રાખવું. શંકરાચાર્ય કહે છે કે જન્મમાં ગર્ભવાસની પીડા, મૃત્યુમાં વિયોગનું કષ્ટ, ઘડપણમાં શક્તિ અને સ્મૃતિનો ક્ષય, રોગમાં શરીરની લાચારી — આ પર વિચાર કરવાથી વિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્ય આપોઆપ જન્મે છે અને મન અંતર્મુખ બને છે.

આ ચિંતન નિરાશાવાદ નથી. ભગવાન બુદ્ધના જીવનની પ્રસિદ્ધ કથામાં પણ વૃદ્ધ, રોગી અને મૃત વ્યક્તિના દર્શનથી જ વૈરાગ્ય જાગ્યો હતો. કઠોપનિષદમાં નચિકેતા પણ યમરાજે આપેલા ભોગોને ‘કાલ સુધી ટકનારા’ કહીને નકારે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે દેહ સાથે જોડાયેલા આ દોષોનો વિચાર સાધકને દેહથી ભિન્ન આત્માની શોધ તરફ પ્રેરે છે. મધ્વાચાર્ય તેને ભગવાનના શરણની જરૂરિયાતનો બોધ માને છે.

જ્યારે જીવનની નશ્વરતા સ્પષ્ટ દેખાય છે, ત્યારે માણસ નાની વાતો પર ઝઘડવાનું છોડી દે છે અને જે ખરેખર શાશ્વત છે તેની તરફ વળે છે. તેથી આ સ્મરણ ભય નહીં, પણ સ્પષ્ટતા અને કરુણા આપે છે.

સંદર્ભ

આઠમા શ્લોકમાં જ્ઞાનનાં પહેલાં નવ લક્ષણો કહેવાયાં. અહીં વૈરાગ્ય, અનહંકાર અને જીવનનાં દુઃખો પર ચિંતન — આ ત્રણ લક્ષણો ઉમેરાયાં. આગળના શ્લોકમાં અનાસક્તિ અને પ્રિય-અપ્રિયમાં સમચિત્તતા જેવાં લક્ષણો સાથે આ યાદી આગળ વધે છે.

જીવન-બોધ

ઇન્દ્રિયસુખો માણતાં પણ તેમની ક્ષણિકતા યાદ રાખીએ. જીવનની નશ્વરતા પર શાંત ચિંતન મનને નાના ઝઘડાઓ અને અહંકારથી મુક્ત કરે છે. જે વીતી જવાનું છે તેની પાછળ દોડવાને બદલે જે શાશ્વત છે તેની તરફ સમય આપીએ.

મુખ્ય શબ્દો

વૈરાગ્ય: વિષયો પ્રત્યે આસક્તિ અને રસનો અભાવ
અનહંકાર: કર્તાપણા અને શ્રેષ્ઠતાના અહંભાવથી મુક્તિ
દોષાનુદર્શન: જન્મ, મૃત્યુ, જરા, વ્યાધિ અને દુઃખના દોષોનું સતત ચિંતન
ઇન્દ્રિયાર્થ: ઇન્દ્રિયોના વિષયો — શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ