ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 17

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam .
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ॥

અર્થ

તે અવિભાજિત છે, છતાં પ્રાણીઓમાં વિભાજિત જેવું રહેલું ભાસે છે. તે જાણવા યોગ્ય બ્રહ્મ સર્વ પ્રાણીઓનું પાલન કરનાર, તેમને પોતામાં લીન કરનાર અને તેમને ઉત્પન્ન કરનાર છે.

શબ્દાર્થ

  • अविभक्तम् – અવિભાજિત, અખંડ
  • च – અને
  • भूतेषु – પ્રાણીઓમાં
  • विभक्तम् – વહેંચાયેલું
  • इव – જેવું, જાણે
  • स्थितम् – રહેલું
  • भूतभर्तृ – પ્રાણીઓનું ભરણ-પોષણ કરનાર
  • तत् – તે
  • ज्ञेयम् – જાણવા યોગ્ય
  • ग्रसिष्णु – ગળી જનાર, પ્રલયમાં લીન કરનાર
  • प्रभविष्णु – ઉત્પન્ન કરનાર

અન્વય

(तत्) अविभक्तम् च भूतेषु विभक्तम् इव च स्थितम्; तत् ज्ञेयम् भूत-भर्तृ च, ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ।

સમજૂતી

બ્રહ્મ એક અને અખંડ છે, છતાં અસંખ્ય શરીરોમાં તે જુદું-જુદું દેખાય છે. ‘વિભક્તમિવ’ — ‘જાણે વહેંચાયેલું’ — આ ‘ઇવ’ શબ્દમાં આખું રહસ્ય છુપાયેલું છે. જેમ એક જ આકાશ અસંખ્ય ઘડાઓમાં જુદું દેખાય છે, કે એક જ સૂર્ય અનેક જળપાત્રોમાં અનેક પ્રતિબિંબ રૂપે ઝળકે છે, તેમ એક જ ચેતના અનેક પ્રાણીઓમાં જુદી ભાસે છે. આચાર્ય શંકર માટે આ વિભાજન માત્ર ઉપાધિકૃત છે, વાસ્તવિક નથી.

રામાનુજાચાર્ય અહીં આત્માઓના સ્વરૂપની સમાનતા પર ભાર મૂકે છે: દેવ, મનુષ્ય, પશુ વગેરે શરીરોના ભેદથી આત્માઓ ભિન્ન દેખાય છે, પણ જ્ઞાનસ્વરૂપતામાં તે બધા એકસરખા છે. મધ્વાચાર્ય ભગવાનને સર્વ જીવોમાં અંતર્યામી રૂપે એક જ, અવિભાજિત રહેલા માને છે.

બીજી પંક્તિમાં બ્રહ્મનાં ત્રણ કાર્યો કહ્યાં છે — ‘ભૂતભર્તૃ’ એટલે સ્થિતિકાળમાં સર્વનું પાલન કરનાર, ‘ગ્રસિષ્ણુ’ એટલે પ્રલયમાં સર્વને પોતામાં સમેટી લેનાર, અને ‘પ્રભવિષ્ણુ’ એટલે સૃષ્ટિ સમયે સર્વને પ્રગટ કરનાર. જેમ દોરડામાં કલ્પિત સાપ તેમાં જ ઊપજે, ટકે અને લીન થાય છે, તેમ જગત બ્રહ્મમાં. તૈત્તિરીય ઉપનિષદ પણ કહે છે: જેમાંથી આ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી જીવે છે અને જેમાં લીન થાય છે, તે જ બ્રહ્મ છે.

સંદર્ભ

13.16માં બ્રહ્મને અંદર-બહાર અને દૂર-નજીક કહ્યું; અહીં તેની એકતામાં અનેકતાની પ્રતીતિ અને સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના કારણરૂપનું વર્ણન છે. પછીના શ્લોક (13.18)માં તેને જ્યોતિઓની જ્યોતિ અને હૃદયમાં રહેલું કહીને જ્ઞેયનું વર્ણન પૂર્ણ થાય છે.

જીવન-બોધ

સર્વમાં એક જ ચેતનાને જોનાર કોઈને પારકું માનતો નથી. જે સર્વનું પાલન કરે છે, તેના પર ભરોસો રાખીને જીવનના આરંભ, મધ્ય અને અંતને શાંતિથી સ્વીકારો.

મુખ્ય શબ્દો

અવિભક્ત
અખંડ, જેનું વાસ્તવમાં વિભાજન થતું નથી
વિભક્તમિવ
જાણે વિભાજિત — માત્ર પ્રતીતિમાં ભેદ
ગ્રસિષ્ણુ-પ્રભવિષ્ણુ
પ્રલયમાં લીન કરનાર અને સૃષ્ટિમાં પ્રગટ કરનાર
ભૂતભર્તૃ
સર્વ પ્રાણીઓનો પાલક

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક