શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 26

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate .
te.api cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ॥

અર્થ

પરંતુ કેટલાક બીજા લોકો, જેઓ આ રીતે જાતે જાણતા નથી, તેઓ બીજાઓ પાસેથી (ગુરુજનો પાસેથી) સાંભળીને ઉપાસના કરે છે; સાંભળેલા ઉપદેશને જ પરમ આશ્રય માનનારા તેઓ પણ નિશ્ચિત રીતે મૃત્યુને પાર કરી જાય છે.

શબ્દાર્થ

अन्ये – બીજા લોકો
तु – પરંતુ
एवम् – આ રીતે
अजानन्तः – ન જાણતા
श्रुत्वा – સાંભળીને
अन्येभ्यः – બીજાઓ પાસેથી, આચાર્યો પાસેથી
उपासते – ઉપાસના કરે છે
ते – તેઓ
अपि – પણ
च – અને
अतितरन्ति – પાર કરી જાય છે
एव – નિશ્ચિત
मृत्युम् – મૃત્યુને, જન્મ-મૃત્યુના ચક્રને
श्रुतिपरायणाः – સાંભળેલા ઉપદેશને પરમ આશ્રય માનનારા

અન્વય

अन्ये तु एवम् अजानन्तः अन्येभ्यः श्रुत्वा उपासते । ते अपि च श्रुतिपरायणाः मृत्युम् अतितरन्ति एव ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ધ્યાન, જ્ઞાન અને કર્મના ત્રણ માર્ગો કહેવાયા. પણ ઘણા લોકો એવા હોય છે જેઓ આમાંના કોઈ માર્ગનો સ્વતંત્ર રીતે અભ્યાસ કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા નથી, ન શાસ્ત્રોનો ઊંડો અભ્યાસ કરી શકે છે. શું તેમને માટે કોઈ આશા છે? શ્રીકૃષ્ણ કરુણાપૂર્વક કહે છે — હા. જેઓ ‘અન્યેભ્યઃ શ્રુત્વા’, એટલે આચાર્યો અને સંતો પાસેથી સાંભળીને, શ્રદ્ધાથી ઉપાસના કરે છે, તેઓ પણ મૃત્યુને પાર કરી જાય છે.

‘શ્રુતિપરાયણાઃ’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે. તેનો અર્થ છે એવા લોકો જેઓ સાંભળેલા ઉપદેશને જ પોતાનો પરમ આધાર બનાવી લે છે. અહીં અંધશ્રદ્ધાની વાત નથી, પણ સાચી શ્રદ્ધાની વાત છે — ગુરુના વચન પર એટલો ભરોસો કે તે પ્રમાણે જીવન ઘડાઈ જાય. ભારતીય પરંપરામાં શ્રવણને જ જ્ઞાનનું પહેલું પગથિયું માન્યું છે — શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસન. શ્રદ્ધાથી કરેલું શ્રવણ ધીમે ધીમે મનન અને અનુભવ સુધી લઈ જાય છે.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે આવા સાધકો, જેઓ જાતે વિવેક કરી શકતા નથી પણ આચાર્યના ઉપદેશમાં શ્રદ્ધા રાખી ઉપાસના કરે છે, તેઓ પણ ક્રમશઃ સંસાર-સાગર પાર કરી લે છે. રામાનુજાચાર્ય પણ એવા લોકોની પ્રશંસા કરે છે જેઓ જ્ઞાનીઓ પાસેથી સાંભળીને નિષ્ઠાથી ઉપાસના કરે છે, અને કહે છે કે આ ઉપાસના ધીમે ધીમે તેમને આત્મદર્શન સુધી લઈ જાય છે. ચોથા અધ્યાય (4.34)માં પણ ગુરુ પાસે જઈ નમ્રતાથી પૂછવા અને સાંભળવાનું મહત્ત્વ કહેવાયું હતું.

આ શ્લોક ગીતાની સમાવેશી દૃષ્ટિનું સુંદર ઉદાહરણ છે. મોક્ષ માત્ર વિદ્વાનો કે યોગીઓનો અધિકાર નથી; શ્રદ્ધાળુ સામાન્ય વ્યક્તિ પણ, સાચા ઉપદેશને પકડીને, એ જ લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકે છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહી રહ્યા છે. પાછલા શ્લોક (13.25)માં ધ્યાન, સાંખ્ય અને કર્મયોગના માર્ગો કહેવાયા. આ શ્લોક એવા સાધકો માટે છે જેઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળીને ઉપાસના કરે છે. આગળના શ્લોક (13.27)માં ભગવાન કહે છે કે દરેક પ્રાણીનો જન્મ ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના સંયોગથી થાય છે.

જીવન-બોધ

વિદ્વાન હોવું જરૂરી નથી, શ્રદ્ધાળુ હોવું જરૂરી છે. સાચા સંતો અને ગુરુઓનાં વચનો ધ્યાનથી સાંભળી તેમને જીવનમાં ઉતારવાં એ પણ મુક્તિનો માર્ગ છે. સારી સંગત અને સત્સંગ સામાન્ય વ્યક્તિને પણ અસાધારણ ઊંચાઈ સુધી લઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

શ્રુતિપરાયણ: સાંભળેલા ઉપદેશને પરમ આશ્રય માનનાર
ઉપાસના: શ્રદ્ધાથી પરમાત્માનું સતત ચિંતન અને આરાધના
શ્રવણ: ગુરુ પાસેથી શાસ્ત્રવચન સાંભળવું; જ્ઞાનનું પહેલું પગથિયું
મૃત્યુ: અહીં જન્મ-મૃત્યુનું ચક્ર, સંસાર