શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 12

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam .
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato.anyathā ॥

અર્થ

અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિરંતર સ્થિર રહેવું અને તત્ત્વજ્ઞાનના લક્ષ્ય — પરમાત્મા — નું દર્શન કરવું; આ બધું જ્ઞાન કહેવાયું છે, અને જે આથી વિપરીત છે તે અજ્ઞાન છે.

શબ્દાર્થ

अध्यात्मज्ञान – આત્મા સંબંધી જ્ઞાન
नित्यत्वम् – નિરંતરતા, હંમેશાં તેમાં સ્થિત રહેવું
तत्त्वज्ञान – પરમ સત્યનું જ્ઞાન
अर्थ – પ્રયોજન, લક્ષ્ય
दर्शनम् – જોવું, સાક્ષાત્ અનુભવ
एतत् – આ (બધું)
ज्ञानम् – જ્ઞાન
इति – આ પ્રમાણે
प्रोक्तम् – કહેવાયું છે
अज्ञानम् – અજ્ઞાન
यत् – જે
अतः – આનાથી
अन्यथा – વિપરીત, ભિન્ન

અન્વય

अध्यात्म-ज्ञान-नित्यत्वम्, तत्त्व-ज्ञान-अर्थ-दर्शनम् — एतत् ज्ञानम् इति प्रोक्तम्; यत् अतः अन्यथा, (तत्) अज्ञानम् ।

સમજૂતી

આ શ્લોક સાથે 13.8થી શરૂ થયેલી જ્ઞાનનાં વીસ લક્ષણોની યાદી પૂર્ણ થાય છે. છેલ્લાં બે લક્ષણો સૌથી ઊંચાં છે. પહેલું છે ‘અધ્યાત્મજ્ઞાનનિત્યત્વ’ — આત્મા અને અનાત્માના વિવેકમાં સતત લાગેલા રહેવું. આ એક વાર વાંચી કે સાંભળી લેવાની વાત નથી; આ જીવનભરનું સતત ચિંતન અને સ્મરણ છે, જેમાં સાધક વારંવાર પોતાને દેહ, મન અને બુદ્ધિથી અલગ સાક્ષી તરીકે ઓળખે છે.

બીજું છે ‘તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શન’ — તત્ત્વજ્ઞાનનો જે અર્થ એટલે પ્રયોજન છે, તેને જોવું. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તત્ત્વજ્ઞાનનું ફળ મોક્ષ છે; એ ફળ પર દૃષ્ટિ રાખવાથી સાધકમાં સાધના પ્રત્યે ઉત્સાહ ટકી રહે છે. રામાનુજાચાર્ય તેને આત્માના યથાર્થ સ્વરૂપ અને પરમાત્માની પ્રાપ્તિરૂપ લક્ષ્યના સતત ધ્યાન તરીકે સમજાવે છે.

પછી ભગવાન એક ઊંડી વાત કહે છે: ‘એતત્ જ્ઞાનમ્’ — આ બધું જ્ઞાન છે. અમાનિત્વ, અદંભિત્વ, અહિંસા, ક્ષમા, સરળતાથી માંડીને અનન્ય ભક્તિ અને તત્ત્વદર્શન સુધી — આ ગુણો જ જ્ઞાન કહેવાય છે. એનો અર્થ એ કે ગીતાની દૃષ્ટિએ જ્ઞાન માત્ર બૌદ્ધિક માહિતી નથી, પણ રૂપાંતરિત ચારિત્ર્ય છે. જે આથી વિપરીત છે — માન, દંભ, હિંસા, ક્રોધ, આસક્તિ — તે અજ્ઞાન છે, ભલે વ્યક્તિ ગમે તેટલાં શાસ્ત્રો જાણતી હોય.

આ કસોટી આત્મપરીક્ષણ માટે અત્યંત ઉપયોગી છે. આપણે આપણા જ્ઞાનને આપણા આચરણથી જ માપી શકીએ. આ જ ભાવ સોળમા અધ્યાયની દૈવી સંપત્તિમાં પણ દેખાય છે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક 13.8થી ચાલતી જ્ઞાન-લક્ષણોની યાદીનું સમાપન છે. આગલા શ્લોક (13.11)માં અનન્ય ભક્તિ અને એકાંતપ્રિયતા કહી. પછીના શ્લોક (13.13)થી ભગવાન ‘જ્ઞેય’ — જાણવા યોગ્ય પરબ્રહ્મ — નું વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

સાચું જ્ઞાન એ છે જે જીવનમાં ઊતરીને ચારિત્ર્ય બને. તમારા જ્ઞાનને એનાથી પરખો કે તમારામાં નમ્રતા, ક્ષમા, અનાસક્તિ અને ભક્તિ કેટલી વધી છે.

મુખ્ય શબ્દો

અધ્યાત્મજ્ઞાનનિત્યત્વ: આત્મજ્ઞાનમાં નિરંતર સ્થિતિ અને ચિંતન
તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શન: તત્ત્વજ્ઞાનના લક્ષ્ય — મોક્ષ કે પરમાત્મા — પર સતત દૃષ્ટિ
અજ્ઞાન: જ્ઞાનનાં લક્ષણોથી વિપરીત ભાવ અને આચરણ