ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 4

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat .
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu ॥

અર્થ

તે ક્ષેત્ર શું છે, કેવું છે, કયા વિકારોવાળું છે અને કયા કારણથી કયું કાર્ય ઉત્પન્ન થયું છે; તથા તે ક્ષેત્રજ્ઞ કોણ છે અને તેનો પ્રભાવ શું છે — એ બધું સંક્ષેપમાં મારી પાસેથી સાંભળ.

શબ્દાર્થ

  • तत् – તે
  • क्षेत्रम् – ક્ષેત્ર
  • यत् – જે છે
  • च – અને
  • यादृक् – જેવા સ્વભાવવાળું છે
  • च – અને
  • यद्विकारि – જે વિકારોવાળું છે
  • यतः – જે કારણથી
  • च – અને
  • यत् – જે (કાર્ય) થાય છે
  • सः – તે (ક્ષેત્રજ્ઞ)
  • च – અને
  • यः – જે છે
  • यत्प्रभावः – જે પ્રભાવ (શક્તિ) વાળો છે
  • च – અને
  • तत् – તે બધું
  • समासेन – સંક્ષેપમાં
  • मे – મારી પાસેથી
  • शृणु – સાંભળ

અન્વય

तत् क्षेत्रम् यत् च यादृक् च यद्विकारि यतः च यत्, सः च यः यत्प्रभावः च, तत् समासेन मे शृणु ।

સમજૂતી

આ શ્લોક એક કુશળ શિક્ષકની પ્રસ્તાવના જેવો છે. વિષયમાં ઊતરતાં પહેલાં ભગવાન જણાવી દે છે કે તેઓ કયા પ્રશ્નોનો ઉત્તર આપશે. ક્ષેત્ર વિશે ચાર પ્રશ્નો છે — તે શું છે, તેનો સ્વભાવ કેવો છે, તેમાં કયા વિકારો થાય છે, અને કયા કારણથી કયું કાર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. ક્ષેત્રજ્ઞ વિશે બે પ્રશ્નો છે — તે કોણ છે અને તેની મહિમા કે શક્તિ શું છે.

‘સમાસેન’ — સંક્ષેપમાં — શબ્દ પણ અર્થપૂર્ણ છે. ભગવાન વિસ્તૃત સાંખ્યશાસ્ત્ર નથી ભણાવતા, પણ મુક્તિ માટે જેટલું જરૂરી છે તેટલું જ કહે છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે ક્ષેત્રના કારણ-કાર્યની ચર્ચા એટલા માટે છે કે સાધક જોઈ શકે — શરીર અને મન પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન વિકારો છે, તેથી તે આત્મા ન હોઈ શકે. ક્ષેત્રજ્ઞના ‘પ્રભાવ’ થી જોવું, સાંભળવું, જાણવું જેવી શક્તિઓ સમજાય છે, જે તેની ચેતનાથી જ શક્ય બને છે.

રામાનુજાચાર્ય અહીં ક્ષેત્રને આત્માના ભોગનું સાધન અને ક્ષેત્રજ્ઞને તેના સ્વરૂપ તથા ભગવાન સાથેના સંબંધ સાથે જોડે છે. આગળના શ્લોકોમાં આ પ્રતિજ્ઞા ક્રમશઃ પૂરી થાય છે: છઠ્ઠા-સાતમા શ્લોકમાં ક્ષેત્રનાં તત્ત્વો અને વિકારો, અને પછી જ્ઞેય તથા પુરુષનું વર્ણન. આમ આ શ્લોક આખા અધ્યાયનો માર્ગદર્શક નકશો છે.

સંદર્ભ

ત્રીજા શ્લોકમાં ભગવાને ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞના જ્ઞાનને સાચું જ્ઞાન કહ્યું. હવે તેઓ જણાવે છે કે આ જ્ઞાનના કયા પાસાંનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરશે. આગળના શ્લોકમાં તેઓ ઋષિઓ, વેદો અને બ્રહ્મસૂત્રોની પ્રામાણિક પરંપરાનો ઉલ્લેખ કરે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ વિષય સમજતાં પહેલાં તેનું સ્પષ્ટ માળખું બનાવીએ — શું, કેવું, શા માટે અને શેમાંથી. આત્મ-અભ્યાસમાં પણ આ શિસ્ત લાવીએ: શરીર-મનના સ્વભાવ અને કારણોને પારખીએ, જેથી તેમનાથી ઉપર ઊઠી શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

વિકાર
પરિવર્તન, મૂળ પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થતાં રૂપો
પ્રભાવ
ક્ષેત્રજ્ઞની મહિમા અને સામર્થ્ય
સમાસ
સંક્ષેપ, સાર રૂપે કથન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક