શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 11

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī .
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ॥

અર્થ

અને અનન્ય યોગ વડે મારામાં અચળ, અડગ ભક્તિ; એકાંત અને પવિત્ર સ્થળે રહેવાની વૃત્તિ; તથા સાંસારિક લોકોની ભીડમાં રુચિ ન હોવી — આ પણ જ્ઞાનનાં લક્ષણો છે.

શબ્દાર્થ

मयि – મારામાં (પરમેશ્વરમાં)
च – અને
अनन्ययोगेन – અનન્ય યોગથી, બીજો કોઈ આશ્રય ન લેનારા એકનિષ્ઠ ભાવથી
भक्तिः – ભક્તિ, પ્રેમપૂર્ણ સમર્પણ
अव्यभिचारिणी – કદી વિચલિત ન થનારી, અટલ
विविक्त – એકાંત, શુદ્ધ, વિઘ્નરહિત
देश – સ્થળ
सेवित्वम् – સેવન કરવાનો સ્વભાવ, ત્યાં રહેવું
अरतिः – રુચિનો અભાવ, અપ્રીતિ
जनसंसदि – લોકોના સમૂહમાં, સાંસારિક ભીડમાં

અન્વય

च मयि अनन्य-योगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः, विविक्त-देश-सेवित्वम्, जन-संसदि अरतिः ।

સમજૂતી

જ્ઞાનનાં લક્ષણોમાં આ શ્લોકનું વિશેષ મહત્ત્વ છે, કારણ કે જ્ઞાનમાર્ગની વચ્ચે જ ભગવાન ‘મયિ’ — મારામાં — ભક્તિને સ્થાન આપે છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ગીતામાં જ્ઞાન અને ભક્તિ વિરોધી નથી, પણ પરસ્પર પૂરક છે. ભક્તિને બે વિશેષણો આપ્યાં છે: ‘અનન્યયોગેન’ — અનન્ય યોગ વડે, અને ‘અવ્યભિચારિણી’ — જે કદી ડગમગે નહીં. અનન્ય એટલે જેમાં ભગવાન સિવાય બીજો કોઈ આશ્રય ન હોય; અવ્યભિચારિણી એટલે એવી નિષ્ઠા જે સુખ-દુઃખ કે લાભ-હાનિમાં બદલાય નહીં.

આચાર્ય શંકર ‘અનન્યયોગ’ની વ્યાખ્યા અદ્વૈત દૃષ્ટિએ કરે છે: આ એ દૃઢ નિશ્ચય છે કે વાસુદેવથી પર કંઈ નથી, તે જ આપણી પરમ ગતિ છે — ‘ન અન્યઃ’ એટલે તેમનાથી ભિન્ન કંઈ નથી. આમ ભક્તિ અહીં અભેદબોધ તરફ લઈ જતી એકાગ્ર નિષ્ઠા છે. રામાનુજાચાર્ય માટે આ શ્લોક તેમના દર્શનનું કેન્દ્ર છે: તેઓ કહે છે કે ભગવાનમાં અનન્ય ભક્તિ જ્ઞાનનું અંગ જ છે, કારણ કે આત્માનું સાચું સ્વરૂપ પરમાત્માનો શેષ (આશ્રિત) હોવું છે; તેથી ભક્તિ વિના આત્મજ્ઞાન અધૂરું છે. મધ્વાચાર્ય પણ ભક્તિને મોક્ષનું મુખ્ય સાધન માનીને તેને ભગવાનની સર્વોપરિતાની ઓળખ સાથે જોડે છે. આ જ અવ્યભિચારિણી ભક્તિનો ઉલ્લેખ 14.26માં ગુણાતીત થવાના સાધન તરીકે અને 8.14, 9.22માં અનન્ય ચિંતન તરીકે આવે છે.

શ્લોકનો બીજો ભાગ જીવનશૈલીની વાત કરે છે. ‘વિવિક્તદેશસેવિત્વ’ એટલે શાંત, સ્વચ્છ અને વિઘ્નરહિત સ્થળે રહેવાનો સ્વભાવ — જેમ કે નદીકાંઠો, વન, મંદિર કે ઘરનો કોઈ શાંત ખૂણો. શંકરાચાર્ય કહે છે કે આવા સ્થળે મન સ્વાભાવિક રીતે પ્રસન્ન થાય છે અને ધ્યાન સહજ બને છે. સાથે ‘જનસંસદિ અરતિઃ’ — સાંસારિક ભીડ અને નકામી ગોષ્ઠિઓમાં રુચિ ન હોવી. અહીં માણસો પ્રત્યે તિરસ્કારનો ઉપદેશ નથી; અરુચિ તે ભીડ પ્રત્યે છે જે વિષયચર્ચા અને વ્યર્થ વાતોમાં ડૂબેલી રહે છે. સત્સંગ, એટલે સાધુ અને જિજ્ઞાસુઓનો સંગ, તો ઊલટું સાધનામાં મદદરૂપ છે.

આ ત્રણેયનો પરસ્પર સંબંધ સુંદર છે: ભક્તિ મનને ભગવાન તરફ વાળે છે, એકાંત એ વળાંકને સ્થિર કરવાનું વાતાવરણ આપે છે, અને ભીડ પ્રત્યે અરુચિ તેને વિખેરાતું અટકાવે છે. છઠ્ઠા અધ્યાય (6.10)માં ધ્યાની માટે ‘રહસિ સ્થિતઃ’ અને ‘એકાકી’ રહેવાનો જે આદેશ છે, તે જ અહીં જ્ઞાનના લક્ષણ તરીકે ફરી કહેવાયો છે.

આજના ઘોંઘાટભર્યા જીવનમાં પણ આ ઉપદેશ વ્યવહારુ છે. દરરોજ થોડો સમય મૌન અને એકાંતમાં ભગવાનના સ્મરણ માટે કાઢવો, અને મનને બિનજરૂરી કોલાહલથી બચાવવું — એ જ આ શ્લોકનું આધુનિક સ્વરૂપ છે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક 13.8થી 13.12 સુધી ચાલતી જ્ઞાન-લક્ષણોની યાદીનો ભાગ છે. આગલા શ્લોક (13.10)માં કુટુંબ અને પરિસ્થિતિઓ પ્રત્યે અનાસક્તિ અને સમતા કહી; અહીં ભગવાન તેનું સકારાત્મક પાસું — પોતાના પ્રત્યે અનન્ય ભક્તિ — ઉમેરે છે અને સાધકની જીવનશૈલી બતાવે છે. પછીના શ્લોક (13.12)માં અધ્યાત્મજ્ઞાનની નિત્યતા અને તત્ત્વદર્શન સાથે આ યાદી પૂર્ણ થાય છે.

જીવન-બોધ

મનને માત્ર સંસારથી હટાવવું પૂરતું નથી; તેને ભગવાન સાથે જોડવું પણ જરૂરી છે. દરરોજ થોડો સમય શાંત, એકાંત સ્થળે બેસીને સ્મરણ અને ધ્યાન કરો, અને નકામી ગપસપ તથા ભીડથી મનને બચાવો — આથી ભક્તિ સ્થિર થાય છે અને જ્ઞાનનું દ્વાર ખૂલે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અનન્યયોગ: એવી એકનિષ્ઠ સાધના જેમાં ભગવાન સિવાય બીજો આશ્રય ન હોય
અવ્યભિચારિણી ભક્તિ: અટલ, કદી ન ડગમગતી એકનિષ્ઠ ભક્તિ
વિવિક્તદેશસેવિત્વ: શાંત, પવિત્ર, એકાંત સ્થળે રહેવાનો સ્વભાવ
જનસંસદિ અરતિ: સાંસારિક ભીડ અને નકામી ગોષ્ઠિઓમાં રુચિનો અભાવ