શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 25

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā .
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ॥

અર્થ

કેટલાક લોકો ધ્યાન દ્વારા શુદ્ધ થયેલા મનથી પોતાની અંદર આત્માને જુએ છે; બીજા સાંખ્યયોગ (જ્ઞાનયોગ) દ્વારા, અને અન્ય કર્મયોગ દ્વારા.

શબ્દાર્થ

ध्यानेन – ધ્યાન દ્વારા
आत्मनि – પોતાની અંદર, બુદ્ધિમાં
पश्यन्ति – જુએ છે, સાક્ષાત્કાર કરે છે
केचित् – કેટલાક
आत्मानम् – આત્માને
आत्मना – શુદ્ધ મનથી, પોતા વડે
अन्ये – બીજા
साङ्ख्येन – સાંખ્ય, એટલે જ્ઞાન-વિવેકના
योगेन – યોગ દ્વારા
कर्मयोगेन – કર્મયોગ દ્વારા
च – અને
अपरे – અન્ય લોકો

અન્વય

केचित् ध्यानेन आत्मना आत्मनि आत्मानम् पश्यन्ति, अन्ये साङ्ख्येन योगेन, अपरे च कर्मयोगेन ।

સમજૂતી

આત્મજ્ઞાનનું ફળ બતાવ્યા પછી શ્રીકૃષ્ણ હવે કહે છે કે આ જ્ઞાન કયા માર્ગોથી મળે છે. ગીતાની ઉદારતા અહીં સ્પષ્ટ દેખાય છે — સત્ય એક છે, પણ ત્યાં પહોંચવાના રસ્તા સાધકની પ્રકૃતિ પ્રમાણે જુદા હોઈ શકે છે.

પહેલો માર્ગ છે ‘ધ્યાન’ — ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી પાછી વાળી મનને એકાગ્ર કરવું અને સતત આત્મચિંતનમાં જોડવું, જેનું વિસ્તૃત વર્ણન છઠ્ઠા અધ્યાયમાં છે. ‘આત્મનિ આત્માનમ્ આત્મના’ — પોતાની અંદર, પોતાના શુદ્ધ મનથી, આત્માને જોવો — ત્રણ વાર આવેલો ‘આત્મા’ શબ્દ બતાવે છે કે શોધ પણ અંદર છે, સાધન પણ અંદર છે અને લક્ષ્ય પણ અંદર. બીજો માર્ગ છે ‘સાંખ્યયોગ’ — વિવેક દ્વારા એ નિશ્ચય કરવો કે ગુણો, દેહ અને મન અનાત્મા છે અને આત્મા તેમનાથી જુદો સાક્ષી છે. ત્રીજો માર્ગ છે ‘કર્મયોગ’ — ફળની આસક્તિ છોડીને, ભગવાનને અર્પણભાવે કર્તવ્ય કરવું, જેથી ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ આ ત્રણેય એક જ સીડીનાં પગથિયાં છે: કર્મયોગ ચિત્તશુદ્ધિ આપે છે, તેનાથી જ્ઞાન અને ધ્યાનની યોગ્યતા આવે છે, અને અંતે જ્ઞાનથી જ આત્મસાક્ષાત્કાર થાય છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ધ્યાનના યોગ્ય ઉત્તમ અધિકારીઓ સીધું ધ્યાન કરે છે, જે તેને યોગ્ય નથી તે જ્ઞાનયોગથી, અને જે તેને પણ યોગ્ય નથી તે કર્મયોગથી — અને કર્મયોગમાં જ્ઞાન પણ સમાયેલું હોવાથી તે પણ સ્વતંત્ર રીતે આત્મદર્શન સુધી લઈ જાય છે.

આમ ગીતા કોઈ એક માર્ગ લાદતી નથી. દરેક સાધક પોતાની વૃત્તિ મુજબ શરૂઆત કરી શકે છે, અને સાચી લગન હોય તો દરેક માર્ગ એ જ એક લક્ષ્ય સુધી પહોંચાડે છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહી રહ્યા છે. પાછલા શ્લોક (13.24)માં કહ્યું કે પ્રકૃતિ-પુરુષને જાણનારો ફરી જન્મ લેતો નથી. આ શ્લોક એ જ્ઞાન સુધી પહોંચવાના ત્રણ માર્ગો બતાવે છે, અને આગળનો શ્લોક (13.26) એવા સાધકો માટે માર્ગ બતાવે છે જેઓ આમાંથી કોઈને જાતે જાણતા નથી.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક યાત્રાનું કોઈ એક જ બીબું નથી. કોઈ ધ્યાનથી, કોઈ ચિંતનથી, કોઈ નિષ્કામ સેવાથી આગળ વધે છે. પોતાના સ્વભાવને અનુરૂપ માર્ગ પસંદ કરી તેના પર નિષ્ઠાથી ચાલવું એ જ સફળતાની ચાવી છે.

મુખ્ય શબ્દો

ધ્યાન: મનને એકાગ્ર કરી આત્મા પર સ્થિર કરવું
સાંખ્યયોગ: વિવેક દ્વારા આત્મા અને અનાત્માનો ભેદ જાણવાનો માર્ગ
કર્મયોગ: ફળાસક્તિ વિનાના, ભગવદર્પિત કર્મનો માર્ગ
આત્મદર્શન: આત્માનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ