શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 32

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ .
śarīrastho.api kaunteya na karoti na lipyate ॥

અર્થ

હે કૌન્તેય! અનાદિ અને નિર્ગુણ હોવાથી આ અવિનાશી પરમાત્મા શરીરમાં રહેલો હોવા છતાં ન કંઈ કરે છે અને ન કોઈ કર્મથી લેપાય છે.

શબ્દાર્થ

अनादित्वात् – અનાદિ હોવાને કારણે
निर्गुणत्वात् – ગુણરહિત હોવાને કારણે
परमात्मा – પરમ આત્મા
अयम् – આ
अव्ययः – અવિનાશી, વિકારરહિત
शरीरस्थः – શરીરમાં રહેલો
अपि – પણ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર અર્જુન
न – નહીં
करोति – કરે છે
न – નહીં
लिप्यते – લેપાય છે

અન્વય

कौन्तेय, अयम् अव्ययः परमात्मा अनादित्वात् निर्गुणत्वात् (च) शरीरस्थः अपि न करोति, न लिप्यते ।

સમજૂતી

શ્લોક 30માં કહ્યું હતું કે આત્મા અકર્તા છે. હવે ભગવાન તેનું કારણ બતાવે છે — પરમાત્મા અનાદિ છે અને નિર્ગુણ છે, તેથી અવ્યય છે. જેનો આરંભ હોય તેનો અંત પણ હોય; જે અનાદિ છે તે અનંત પણ છે. જેમાં ગુણો હોય તેમાં પરિવર્તન થાય, કારણ કે ગુણો જ બદલાતા રહે છે; જે નિર્ગુણ છે તેમાં કોઈ વિકાર શક્ય નથી. તેથી તે ‘અવ્યય’ છે — ન ઘટે છે, ન બદલાય છે.

કર્મ કરવું એ એક પ્રકારનું પરિવર્તન છે, અને કર્મફળથી લેપાવું એ પરિવર્તનનું પરિણામ છે. જે સર્વથા અવિકારી છે, તે ન કર્મ કરે છે, ન તેના ફળથી બંધાય છે. શરીરમાં રહેવા છતાં તે શરીરના ધર્મો — જન્મ, વૃદ્ધિ, રોગ, જરા, મૃત્યુ — થી અસ્પૃશ્ય રહે છે. દેહનાં સુખ-દુઃખ, પાપ-પુણ્ય તેને સ્પર્શી શકતાં નથી.

શંકરાચાર્ય સ્પષ્ટ કરે છે કે શરીરમાં રહેવું પણ માત્ર ઉપાધિની દૃષ્ટિએ કહેવાયું છે; જેમ સૂર્યનું પ્રતિબિંબ પાણીમાં દેખાય પણ સૂર્ય ભીનો થતો નથી, તેમ આત્મા દેહમાં ‘રહેલો’ લાગે છે પણ દેહથી બંધાતો નથી. રામાનુજાચાર્ય અહીં ‘પરમાત્મા’ શબ્દને દેહથી શ્રેષ્ઠ જીવાત્માના અર્થમાં પણ વાંચે છે, જે સ્વરૂપથી અનાદિ અને પ્રાકૃત ગુણોથી રહિત છે; દેહનાં કર્મો તેના સ્વરૂપને બદલતાં નથી. મધ્વાચાર્ય તેને સૌની અંદર રહેતા પરમેશ્વરનું વર્ણન માને છે, જે જીવ સાથે રહેવા છતાં તેનાં કર્મોથી લેપાતા નથી.

બીજા અધ્યાય (2.20-24)નો સંદેશ — આત્મા ન જન્મે છે ન મરે છે, તેને ન શસ્ત્ર કાપે છે ન અગ્નિ બાળે છે — અહીં ફરી દાર્શનિક આધાર સાથે કહેવાયો છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને આત્માના અકર્તાપણાનો દાર્શનિક આધાર સમજાવે છે. શ્લોક 31માં સર્વ ભૂતોને એક પરમાત્મામાં જોવાની વાત કહી; હવે એ પરમાત્માની નિર્લેપતા બતાવે છે. આગલા શ્લોકમાં આકાશના દૃષ્ટાંતથી આ જ વાત વધુ સ્પષ્ટ થશે.

જીવન-બોધ

આપણી અંદર એવું કેન્દ્ર છે જેને ન કોઈ અપમાન ઘટાડી શકે, ન કોઈ સફળતા વધારી શકે. તેને જ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જાણીને આપણે જીવનના ચડાવ-ઉતારમાં પણ શાંત અને નિર્ભય રહી શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અનાદિ: જેનો કોઈ આરંભ નથી
નિર્ગુણ: સત્ત્વ, રજસ, તમસ — પ્રકૃતિના ગુણોથી પર
અવ્યય: અવિનાશી, જેમાં ક્ષય કે વિકાર નથી
ન લિપ્યતે: કર્મ અને તેના ફળથી અલિપ્ત રહેવું