શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 19

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ .
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ॥

અર્થ

આ રીતે ક્ષેત્ર, જ્ઞાન અને જ્ઞેયનું સ્વરૂપ સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું. મારો ભક્ત આને સારી રીતે જાણીને મારા ભાવને, એટલે કે મારા સ્વરૂપને પામે છે.

શબ્દાર્થ

इति – આ રીતે
क्षेत्रम् – ક્ષેત્ર, એટલે શરીર અને પ્રકૃતિનો સઘળો વિસ્તાર
तथा – અને
ज्ञानम् – જ્ઞાન, એટલે અમાનિત્વ વગેરે સાધન-ગુણો
ज्ञेयम् – જાણવા યોગ્ય પરબ્રહ્મ
च – પણ
उक्तम् – કહેવામાં આવ્યું
समासतः – સંક્ષેપમાં
मद्भक्तः – મારો ભક્ત
एतत् – આને
विज्ञाय – તત્ત્વથી જાણીને
मद्भावाय – મારા ભાવ (સ્વરૂપ) માટે
उपपद्यते – યોગ્ય થાય છે, પ્રાપ્ત કરે છે

અન્વય

इति क्षेत्रम् तथा ज्ञानम् ज्ञेयम् च समासतः उक्तम् । मद्भक्तः एतत् विज्ञाय मद्भावाय उपपद्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક તેરમા અધ્યાયના પ્રથમ મોટા ખંડનો ઉપસંહાર છે. શ્રીકૃષ્ણે અત્યાર સુધી ત્રણ વિષયો સમજાવ્યા — ક્ષેત્ર (મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ, અવ્યક્ત, ઇન્દ્રિયો અને ઇચ્છા-દ્વેષ જેવા વિકારો સહિતનું શરીર-જગત), જ્ઞાન (અમાનિત્વ, અદંભિત્વ, અહિંસા, ક્ષમાથી લઈને તત્ત્વજ્ઞાનના અર્થદર્શન સુધીના વીસ સાધન) અને જ્ઞેય (તે અનાદિ પરબ્રહ્મ, જે ન સત્ કહેવાય ન અસત્, અને જે સૌના હૃદયમાં વસે છે). હવે તેઓ કહે છે કે આ બધું ‘સમાસતઃ’, એટલે ટૂંકમાં કહેવાયું છે. વિષય અનંત છે, પણ સાધક માટે તેનો સાર આટલો જ પૂરતો છે.

શ્લોકનું બીજું ચરણ ખૂબ મહત્ત્વનું છે — ‘મદ્ભક્ત એતદ્વિજ્ઞાય’. અહીં જ્ઞાનનો અધિકારી ભક્તને કહ્યો છે. ગીતા જ્ઞાન અને ભક્તિને એકબીજાના વિરોધી માનતી નથી; બારમા અધ્યાયની ભક્તિ જ તેરમા અધ્યાયના વિવેકનો પાયો બને છે. જે પ્રેમથી ભગવાનના શરણે છે, તે જ આ સૂક્ષ્મ ભેદ — કે હું દેહ નથી, દેહનો દ્રષ્ટા છું — હૃદયથી સ્વીકારી શકે છે.

‘મદ્ભાવાય ઉપપદ્યતે’નો અર્થ આચાર્યોએ પોતપોતાની દૃષ્ટિએ કર્યો છે. શંકરાચાર્ય મુજબ ‘મદ્ભાવ’ એટલે પરમાત્મભાવ, બ્રહ્મ સાથેનો અભેદ — જીવ પોતાને બ્રહ્મ જ જાણી લે છે. રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાન જેવા ગુણોવાળી, કર્મબંધનથી મુક્ત અવસ્થા માને છે, જેમાં જીવ પોતાની અલગ સત્તા રાખીને ભગવાનનો નિત્ય સેવક રહે છે. મધ્વાચાર્ય પણ ભેદ જાળવીને તેને ભગવાનના સાંનિધ્ય અને કૃપાથી મળતા મોક્ષ તરીકે જુએ છે.

આમ આ શ્લોક એક પુલનું કામ કરે છે. આગળના શ્લોકથી ભગવાન આ જ વિષયને પ્રકૃતિ અને પુરુષની ભાષામાં ફરી સમજાવશે, જેથી ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ વધુ સ્પષ્ટ થાય. ચૌદમા અધ્યાયનું ‘મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ’ (14.2) પણ આ જ ‘મદ્ભાવ’ તરફ સંકેત કરે છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહી રહ્યા છે. પાછલા શ્લોક (13.18)માં જ્ઞેય પરબ્રહ્મને જ્યોતિઓની પણ જ્યોતિ અને સૌના હૃદયમાં સ્થિત કહ્યા હતા. આ શ્લોક ક્ષેત્ર, જ્ઞાન અને જ્ઞેયના પ્રસંગને સમેટે છે, અને આગળના શ્લોક (13.20)થી પ્રકૃતિ-પુરુષનું વિવેચન શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક જ્ઞાન માત્ર બૌદ્ધિક માહિતી નથી; તે ભક્તિભર્યા હૃદયમાં જ ફળે છે. શરીર, સાધના અને પરમાત્મા — આ ત્રણને બરાબર સમજવાથી જીવનને સાચી દિશા મળે છે. થોડું પણ સાચું જ્ઞાન, શ્રદ્ધાથી જીવાય તો, ઘણે દૂર સુધી લઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

ક્ષેત્ર: શરીર અને તેની સાથે જોડાયેલો પ્રકૃતિનો સઘળો વિસ્તાર
જ્ઞેય: જાણવા યોગ્ય પરમ સત્ય, પરબ્રહ્મ
મદ્ભાવ: ભગવાનનો ભાવ કે સ્વરૂપ; મોક્ષની અવસ્થા
સમાસતઃ: સંક્ષેપમાં, સારરૂપે