ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 23

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ .
paramātmeti cāpyukto dehe.asminpuruṣaḥ paraḥ ॥

અર્થ

આ શરીરમાં રહેલો પરમ પુરુષ સાક્ષી, અનુમતિ આપનાર, ધારણ-પોષણ કરનાર, ભોક્તા, મહેશ્વર અને પરમાત્મા પણ કહેવાયો છે.

શબ્દાર્થ

  • उपद्रष्टा – નજીકથી જોનાર સાક્ષી
  • अनुमन्ता – અનુમતિ આપનાર, અનુમોદક
  • च – અને
  • भर्ता – ધારણ અને પોષણ કરનાર
  • भोक्ता – ભોક્તા, સર્વનો અનુભવ કરનાર
  • महेश्वरः – મહાન ઈશ્વર, સૌના સ્વામી
  • परमात्मा – પરમ આત્મા
  • इति – આ રીતે
  • च अपि – પણ
  • उक्तः – કહેવાયો છે
  • देहे – શરીરમાં
  • अस्मिन् – આ
  • पुरुषः – પુરુષ
  • परः – પરમ, શ્રેષ્ઠ

અન્વય

अस्मिन् देहे परः पुरुषः उपद्रष्टा अनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः परमात्मा इति च अपि उक्तः ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે પ્રકૃતિમાં સ્થિત પુરુષ ગુણોથી બંધાઈને જન્મ લે છે. હવે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે આ જ શરીરમાં એક ‘પર પુરુષ’, પરમ પુરુષ પણ છે, અને તેનાં છ નામ આપે છે. તે ‘ઉપદ્રષ્ટા’ છે — પાસે બેસીને બધું જોનાર, જેમ યજ્ઞમાં એક ઋત્વિજ પોતે ક્રિયા કર્યા વિના સર્વનું નિરીક્ષણ કરે છે. તે ‘અનુમંતા’ છે — જેની સંમતિ વિના કશું થતું નથી. તે ‘ભર્તા’ છે — શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મનને ધારણ કરનાર. તે ‘ભોક્તા’ છે, ‘મહેશ્વર’ છે અને ‘પરમાત્મા’ છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ આ પરમ પુરુષ ક્ષેત્રજ્ઞ જ છે, જીવથી જુદો નથી. જ્યારે તે જ આત્મા ઉપાધિઓ સાથે જોવાય છે ત્યારે જીવ કહેવાય છે; અને ઉપાધિઓ વિનાના શુદ્ધ રૂપે જણાય ત્યારે પરમાત્મા. આ છ નામ તેની ભૂમિકાઓ છે, અલગ અલગ રૂપો નથી. રામાનુજાચાર્ય અહીં પર પુરુષને જીવથી ભિન્ન અંતર્યામી ભગવાન માને છે, જે જીવની અંદર રહીને તેનું નિયમન કરે છે, જેમ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના અંતર્યામી બ્રાહ્મણમાં વર્ણવાયું છે. મધ્વાચાર્ય પણ પરમ પુરુષને જીવથી નિત્ય ભિન્ન શ્રીહરિ માને છે, જે જીવનાં કર્મોના સાક્ષી અને નિયંતા છે.

મુંડક ઉપનિષદ (3.1.1)નું પ્રસિદ્ધ દૃષ્ટાંત અહીં યાદ આવે છે — એક જ વૃક્ષ પર બે પક્ષી બેઠાં છે; એક ફળ ખાય છે, બીજું ખાધા વિના માત્ર જુએ છે. ફળ ખાનારું પક્ષી પાછલા શ્લોકનો પ્રકૃતિસ્થ પુરુષ છે; જોનારું પક્ષી આ ઉપદ્રષ્ટા પરમાત્મા છે.

આ શ્લોકથી સાધકને મોટું આશ્વાસન મળે છે. આપણે ક્યારેય એકલા નથી; આપણી અંદર એક સાક્ષી, એક ધારણ કરનાર હંમેશાં હાજર છે. અઢારમા અધ્યાય (18.61)માં પણ કહ્યું છે કે ઈશ્વર સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં વસે છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહી રહ્યા છે. પાછલા શ્લોક (13.22)માં પ્રકૃતિમાં સ્થિત, ગુણોથી બંધાયેલા પુરુષનું વર્ણન હતું. આ શ્લોક આ જ શરીરમાં રહેલા પરમ પુરુષને પ્રગટ કરે છે, અને આગળના શ્લોક (13.24)માં આ જ્ઞાનનું ફળ — પુનર્જન્મમાંથી મુક્તિ — કહેવાશે.

જીવન-બોધ

આપણા દરેક વિચાર અને કર્મનો એક મૌન સાક્ષી આપણી અંદર છે. આ સ્મરણ આપણને એકલતાથી પણ બચાવે છે અને અનુચિત કર્મથી પણ. જ્યારે આપણે એ અંતર્યામીની હાજરી અનુભવીએ છીએ, ત્યારે જીવનમાં વિશ્વાસ અને પવિત્રતા બંને આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઉપદ્રષ્ટા
નજીકથી જોનાર સાક્ષી
અનુમંતા
અનુમતિ આપનાર
ભર્તા
ધારણ-પોષણ કરનાર
મહેશ્વર
પરમ સ્વામી, સર્વેશ્વર
પરમાત્મા
સૌની અંદર રહેલો પરમ આત્મા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક