શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 14

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato.akṣiśiromukham .
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ॥

અર્થ

તેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ સર્વત્ર છે, અને કાન પણ સર્વત્ર છે; તે આ જગતમાં સર્વને વ્યાપીને રહેલું છે.

શબ્દાર્થ

सर्वतः – બધી બાજુ, સર્વત્ર
पाणिपादम् – હાથ અને પગવાળું
तत् – તે (બ્રહ્મ)
अक्षि – આંખો
शिरः – માથાં
मुखम् – મુખ
श्रुतिमत् – કાનવાળું, સાંભળવાની શક્તિયુક્ત
लोके – જગતમાં
सर्वम् – સર્વને
आवृत्य – વ્યાપીને, ઘેરીને
तिष्ठति – રહેલું છે

અન્વય

तत् सर्वतः पाणि-पादम्, सर्वतः अक्षि-शिरः-मुखम्, सर्वतः श्रुतिमत्; लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં બ્રહ્મને ‘ન સત્ ન અસત્’ કહ્યું, જેથી શંકા થઈ શકે કે ક્યાંક તે શૂન્ય તો નથી ને. આ શંકા દૂર કરવા ભગવાન હવે તેની સર્વવ્યાપક સત્તાનું વર્ણન કરે છે. આ શ્લોક શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ (3.16)ના પ્રસિદ્ધ મંત્રનો પડઘો છે.

આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે ક્ષેત્રજ્ઞનું અસ્તિત્વ ક્ષેત્રની ઉપાધિઓ — એટલે પ્રાણીઓનાં શરીર અને ઇન્દ્રિયો — દ્વારા જણાય છે. બધાં પ્રાણીઓના હાથ-પગ એ જ ચૈતન્યની સત્તાથી કાર્ય કરે છે, તેથી ઉપાધિની દૃષ્ટિએ કહ્યું કે તેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે. આ વર્ણન ‘અધ્યારોપ’ છે — પહેલાં તેના પર ગુણોનો આરોપ કરાય છે, પછી આગલા શ્લોકમાં ‘અપવાદ’ દ્વારા તેનો નિષેધ થાય છે. આ જ વેદાંતની પદ્ધતિ છે.

રામાનુજાચાર્ય આને મુક્ત આત્માના સ્વરૂપ સાથે જોડે છે: શુદ્ધ આત્મા દેહની મર્યાદાથી મુક્ત થઈને સર્વત્ર કાર્ય કરવા, જોવા અને સાંભળવા સમર્થ બને છે. અન્ય ભક્તિ-પરંપરાઓ આને સીધું ભગવાનના વિરાટ સ્વરૂપનું વર્ણન માને છે, જેનું દર્શન અર્જુને અગિયારમા અધ્યાયમાં કર્યું હતું.

ભાવ એ છે કે એ પરમ સત્તા ક્યાંય દૂર નથી, પણ દરેક હાથના કામમાં, દરેક આંખના જોવામાં અને દરેક કાનના સાંભળવામાં હાજર છે. ‘સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ’ — તે સર્વને ઘેરીને, સર્વમાં ભરાઈને રહેલું છે.

સંદર્ભ

13.13માં જ્ઞેય બ્રહ્મનો પરિચય આપ્યા પછી ભગવાન અહીં તેની સર્વવ્યાપકતા બતાવે છે, જેથી ‘ન સત્ ન અસત્’ પરથી કોઈ તેને શૂન્ય ન સમજે. પછીના શ્લોક (13.15)માં કહેવાશે કે આટલી ઇન્દ્રિયોવાળું દેખાતું હોવા છતાં તે ખરેખર ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે.

જીવન-બોધ

દરેક પ્રાણીમાં એ જ એક ચેતનાને કાર્ય કરતી જોવાનો અભ્યાસ કરો. જ્યારે આપણે દરેક હાથ અને દરેક આંખ પાછળ ભગવાનને જોઈએ છીએ, ત્યારે બીજાઓ પ્રત્યે આદર અને કરુણા સ્વાભાવિક રીતે જાગે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સર્વતઃપાણિપાદ: જેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, સર્વવ્યાપક ચેતના
અધ્યારોપ-અપવાદ: પહેલાં ગુણોનો આરોપ અને પછી તેનો નિષેધ — વેદાંતની શિક્ષણપદ્ધતિ
સર્વમાવૃત્ય: સર્વને વ્યાપીને