શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 7

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥ .
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ॥

અર્થ

ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, સંઘાત (શરીરનો સમૂહ), ચેતના અને ધૃતિ — આ રીતે વિકારો સહિત આ ક્ષેત્ર સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું.

શબ્દાર્થ

इच्छा – ઇચ્છા, કંઈક મેળવવાની ચાહના
द्वेषः – દ્વેષ, અપ્રિય પ્રત્યે વિરોધ
सुखम् – સુખ, અનુકૂળ અનુભવ
दुःखम् – દુઃખ, પ્રતિકૂળ અનુભવ
संघातः – સંઘાત, શરીર અને ઇન્દ્રિયોનો સંગઠિત સમૂહ
चेतना – ચેતના, અંતઃકરણમાં પ્રગટ થતી જ્ઞાનવૃત્તિ
धृतिः – ધૃતિ, ધીરજ, ધારણ કરવાની શક્તિ
एतत् – આ
क्षेत्रम् – ક્ષેત્ર
समासेन – સંક્ષેપમાં
सविकारम् – વિકારો સહિત
उदाहृतम् – કહેવાયું છે

અન્વય

इच्छा द्वेषः सुखम् दुःखम् संघातः चेतना धृतिः — एतत् सविकारम् क्षेत्रम् समासेन उदाहृतम् ।

સમજૂતી

છઠ્ઠા શ્લોકમાં ક્ષેત્રનાં મૂળ તત્ત્વો ગણાવ્યાં હતાં; હવે ભગવાન એ વિકારો ઉમેરે છે જે આપણી અંદર ક્ષણે ક્ષણે ઊઠે છે — ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, સંઘાત, ચેતના અને ધૃતિ. આ શ્લોક ખૂબ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તે આપણી સૌથી અંગત અનુભૂતિઓને પણ ‘ક્ષેત્ર’ માં મૂકી દે છે. જે ભાવનાઓને આપણે ‘હું ઇચ્છું છું’, ‘હું દુઃખી છું’ કહીને પોતાની સાથે એક કરી દઈએ છીએ, તે પણ વાસ્તવમાં જાણવામાં આવતી વૃત્તિઓ છે.

આ યાદી ધ્યાનથી જોઈએ. ઇચ્છા અને દ્વેષ — આકર્ષણ અને વિકર્ષણ — મનની બે મૂળ વૃત્તિઓ છે, જેમને ત્રીજા અને સાતમા અધ્યાયમાં બંધનનું કારણ કહી છે. સુખ અને દુઃખ તેમનાં પરિણામ છે. ‘સંઘાત’ શરીર-ઇન્દ્રિયોનું એ સંગઠિત માળખું છે જેમાં આ બધું બને છે. ‘ચેતના’ એટલે અહીં શુદ્ધ આત્મચૈતન્ય નહીં, પણ અંતઃકરણની એ જ્ઞાનવૃત્તિ જે આત્માના પ્રકાશથી પ્રકાશે છે — જેમ તપેલો લોખંડનો ગોળો અગ્નિથી ચમકે છે. ‘ધૃતિ’ એ ધારણશક્તિ છે જેનાથી થાકેલાં શરીર અને મન પણ ટકી રહે છે.

ન્યાય અને વૈશેષિક દર્શનોમાં ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ વગેરેને આત્માના ગુણ માનવામાં આવ્યા હતા. શંકરાચાર્ય આ શ્લોકના આધારે કહે છે કે ભગવાને તેમને સ્પષ્ટપણે ક્ષેત્રમાં ગણાવીને સિદ્ધ કર્યું કે એ આત્માના નહીં, અંતઃકરણના ધર્મો છે; આત્મા તો નિર્વિકાર સાક્ષી છે. રામાનુજાચાર્ય પણ તેમને દેહ સાથે જોડાયેલા પ્રકૃતિના પરિણામ માને છે, જોકે તેઓ આત્માને જ્ઞાતા અને કર્તા તરીકે વાસ્તવિક ગુણોવાળો સ્વીકારે છે. મધ્વાચાર્ય પણ આ વિકારોને જીવના સ્વરૂપથી ભિન્ન, પ્રકૃતિના બંધનનો ભાગ ગણે છે.

આમ છઠ્ઠો અને સાતમો શ્લોક મળીને ક્ષેત્રની પૂર્ણ વ્યાખ્યા આપે છે — સ્થૂળ તત્ત્વથી લઈને સૂક્ષ્મતમ ભાવનાઓ સુધી. સાધક માટે તેનો વ્યાવહારિક અર્થ એ છે કે ઇચ્છા કે ક્રોધ ઊઠે ત્યારે તે કહી શકે — ‘આ ક્ષેત્રમાં ઊઠેલી એક લહેર છે, હું તેને જોઈ રહ્યો છું.’ આ દૃષ્ટિ ભાવનાઓમાં તણાઈ જવાને બદલે તેમને સમજવાની અને સંભાળવાની શક્તિ આપે છે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક છઠ્ઠા શ્લોકનું વાક્ય પૂરું કરે છે અને ક્ષેત્રનું વર્ણન સમાપ્ત કરે છે. પછી આઠમાથી બારમા શ્લોક સુધી ભગવાન ‘જ્ઞાન’ નાં વીસ સાધનો કે લક્ષણોનું વર્ણન કરે છે, જેનાથી ક્ષેત્રજ્ઞને જાણી શકાય છે.

જીવન-બોધ

ઇચ્છા, ક્રોધ, સુખ અને દુઃખ આવે છે અને જાય છે; તે આપણા અનુભવો છે, આપણી ઓળખ નહીં. ભાવના ઊઠે ત્યારે થોભીને તેને જોઈએ, પછી વિવેકથી પ્રતિભાવ આપીએ. ધૃતિ — ધીરજ — વધારીએ, કારણ કે તે જ કપરા સમયમાં મનને ટકાવી રાખે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઇચ્છા-દ્વેષ: રાગ અને દ્વેષ, આકર્ષણ અને વિકર્ષણ — મનની મૂળ વૃત્તિઓ
સંઘાત: શરીર, ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણોનો સંગઠિત સમૂહ
ચેતના: અંતઃકરણની જ્ઞાનવૃત્તિ, જે આત્માના પ્રકાશથી પ્રકાશે છે
ધૃતિ: ધીરજ, શરીર અને મનને ધારણ કરનારી શક્તિ
સવિકાર: વિકારો એટલે કે પરિવર્તનો સહિત