શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 16

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca .
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ॥

અર્થ

તે બધાં પ્રાણીઓની બહાર પણ છે અને અંદર પણ; તે જ અચર છે અને તે જ ચર. સૂક્ષ્મ હોવાને કારણે તે જાણી શકાતું નથી; તે અત્યંત દૂર પણ છે અને અત્યંત નજીક પણ.

શબ્દાર્થ

बहिः – બહાર
अन्तः – અંદર
च – અને
भूतानाम् – પ્રાણીઓના
अचरम् – સ્થિર, ન ચાલનારું
चरम् – ચાલનારું
एव – જ
सूक्ष्मत्वात् – સૂક્ષ્મ હોવાને કારણે
तत् – તે
अविज्ञेयम् – ઇન્દ્રિયો અને મનથી ન જાણી શકાય તેવું
दूरस्थम् – દૂર રહેલું
अन्तिके – નજીક, પાસે

અન્વય

(तत्) भूतानाम् बहिः अन्तः च, अचरम् चरम् एव च; तत् सूक्ष्मत्वात् अविज्ञेयम्; तत् दूरस्थम् च अन्तिके च ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદ (મંત્ર 5)ની યાદ અપાવે છે: ‘તે ચાલે છે, તે નથી ચાલતું; તે દૂર છે, તે નજીક છે; તે સર્વની અંદર છે અને સર્વની બહાર પણ.’ ભગવાન આ વિરોધી શબ્દોથી બતાવે છે કે બ્રહ્મ કોઈ એક સ્થાન, ગતિ કે દિશામાં સીમિત નથી.

‘બહિરન્તશ્ચ ભૂતાનામ્’ — જેમ ઘડાની અંદર અને બહાર એક જ આકાશ છે, તેમ તે પ્રાણીઓની અંદર આત્મારૂપે અને બહાર જગતના આધારરૂપે રહેલું છે. ‘અચરં ચરમેવ ચ’ — સ્વરૂપથી તે અચળ છે, પણ ચાલતા બધા પદાર્થોમાં પણ તેની જ સત્તા છે, તેથી તેને ચર પણ કહ્યું. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે જે કંઈ ચાલે કે થંભે છે, તે બધું તેમાં જ કલ્પિત છે.

‘સૂક્ષ્મત્વાત્ તદ્ અવિજ્ઞેયમ્’ — તે એટલું સૂક્ષ્મ છે કે ઇન્દ્રિયો અને મન તેને વિષય તરીકે પકડી શકતાં નથી. આ અવિજ્ઞેયતા નિરાશાનું કારણ નથી, પણ તેના સ્વરૂપનો સંકેત છે: તે જાણનાર છે, જાણવાની વસ્તુ નથી. અજ્ઞાની માટે તે અસંખ્ય યોજન દૂર છે, અને જ્ઞાની માટે તે પોતાનો જ આત્મા હોવાથી સૌથી નજીક છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે શુદ્ધ આત્માનું સ્વરૂપ પણ આ રીતે સૂક્ષ્મ અને સામાન્ય બુદ્ધિથી પર છે.

સંદર્ભ

13.15માં બ્રહ્મની અસંગતા અને નિર્ગુણતા કહી; અહીં તેની દેશ-કાળથી પર સર્વવ્યાપકતા અને સૂક્ષ્મતાનું વર્ણન છે. પછીના શ્લોક (13.17)માં કહેવાશે કે અવિભક્ત હોવા છતાં તે વિભક્ત જેવું ભાસે છે.

જીવન-બોધ

જેને આપણે બહાર શોધીએ છીએ, તે આપણી અંદર સૌથી નજીક છે. તેને પામવા દૂર જવાની નહીં, અંતર્મુખ થવાની અને મનને સૂક્ષ્મ બનાવવાની જરૂર છે.

મુખ્ય શબ્દો

બહિરન્તઃ: બહાર અને અંદર બંને જગ્યાએ રહેલું
અવિજ્ઞેય: જે ઇન્દ્રિયો અને મનનો વિષય ન બની શકે
સૂક્ષ્મત્વ: અત્યંત સૂક્ષ્મતા, સ્થૂળ ગ્રહણથી પર હોવું