ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 24

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha .
sarvathā vartamāno.api na sa bhūyo.abhijāyate ॥

અર્થ

જે મનુષ્ય આ રીતે પુરુષને અને ગુણો સહિત પ્રકૃતિને તત્ત્વથી જાણે છે, તે બધી રીતે વર્તતો હોવા છતાં ફરી જન્મ લેતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • यः – જે
  • एवम् – આ રીતે
  • वेत्ति – જાણે છે
  • पुरुषम् – પુરુષને
  • प्रकृतिम् – પ્રકૃતિને
  • च – અને
  • गुणैः सह – ગુણો સહિત
  • सर्वथा – બધી રીતે
  • वर्तमानः – વર્તતો, જીવન વ્યવહાર કરતો
  • अपि – પણ
  • न – નહીં
  • सः – તે
  • भूयः – ફરીથી
  • अभिजायते – જન્મ લે છે

અન્વય

यः एवम् पुरुषम् गुणैः सह प्रकृतिम् च वेत्ति, सः सर्वथा वर्तमानः अपि भूयः न अभिजायते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક પ્રકૃતિ-પુરુષના વિવેકનું ફળ બતાવે છે. ‘એવમ્’ — આ રીતે — નો સંકેત પાછલા ચાર શ્લોકો તરફ છે: પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને અનાદિ છે, કર્મ પ્રકૃતિનું છે, ભોગ ગુણસંગથી થાય છે, અને આ શરીરમાં પરમ પુરુષ સાક્ષીરૂપે બિરાજે છે. જે આ સત્યને માત્ર સાંભળતો નથી, પણ અનુભવથી ‘જાણે’ છે, તે ફરી જન્મ લેતો નથી.

‘સર્વથા વર્તમાનોઽપિ’ — બધી રીતે વર્તતો હોવા છતાં — આ શબ્દો ખૂબ ધ્યાન આપવા જેવા છે. જ્ઞાનીએ સંસાર છોડીને ભાગવું પડતું નથી. તે ગૃહસ્થ હોય, રાજા હોય, યોદ્ધા હોય — જેમ અર્જુને યુદ્ધ કરવાનું છે — છતાં જો તે અંદરથી જાણે છે કે ક્રિયાઓ પ્રકૃતિ કરે છે અને હું સાક્ષી છું, તો તેનાં કર્મો બંધન બનતાં નથી. ચોથા અધ્યાય (4.37)માં કહ્યું હતું કે જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ બધાં કર્મોને ભસ્મ કરી દે છે.

શંકરાચાર્ય આનો અર્થ કરે છે કે જ્ઞાની શાસ્ત્રસંમત આચરણ કરે કે પ્રારબ્ધવશ કોઈ પણ સ્થિતિમાં હોય, આત્મજ્ઞાનને કારણે તેનાં સંચિત કર્મો નાશ પામે છે અને નવાં કર્મો તેને બાંધતાં નથી; પ્રારબ્ધ ભોગવીને શરીર છૂટતાં જ તે મુક્ત થાય છે. રામાનુજાચાર્ય આને એ રીતે જુએ છે કે જે પ્રકૃતિથી ભિન્ન આત્માનું સ્વરૂપ અને પ્રકૃતિના ગુણોનો સ્વભાવ જાણી લે છે, તે કોઈ પણ દશામાં રહે, દેહાંત પછી પ્રકૃતિથી ફરી બંધાતો નથી. પણ તેઓ ‘સર્વથા’ને અનુચિત આચરણની છૂટ માનતા નથી; જ્ઞાનનું સ્વાભાવિક ફળ જ શુદ્ધ આચરણ છે.

આ વાત બધા આચાર્યો માટે સમાન છે: સાચું જ્ઞાન જીવનને અંદરથી બદલી નાખે છે. જે ખરેખર જાણે છે, તેને માટે અધર્મ તરફનું ખેંચાણ આપોઆપ સમાપ્ત થઈ જાય છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહી રહ્યા છે. પાછલા શ્લોક (13.23)માં શરીરમાં રહેલા પરમાત્માનું વર્ણન હતું. આ શ્લોક આ વિવેક-જ્ઞાનનું ફળ બતાવે છે, અને આગળના બે શ્લોકો (13.25–26)માં આ આત્મદર્શન સુધી પહોંચવાના વિવિધ માર્ગો કહેવાયા છે.

જીવન-બોધ

મુક્તિ માટે સંસાર છોડવો જરૂરી નથી, પોતાની ઓળખ બદલવી જરૂરી છે. જે અંદરથી સાક્ષી બનીને કર્મ કરે છે, તે ભીડમાં રહીને પણ સ્વતંત્ર છે. સાચું જ્ઞાન આપણા આચરણને આપોઆપ શુદ્ધ કરી દે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વેત્તિ
જાણે છે — અનુભવથી, માત્ર વાંચીને નહીં
સર્વથા વર્તમાન
બધી પરિસ્થિતિઓમાં જીવન વ્યવહાર કરતો
પુનર્જન્મ
વારંવાર જન્મ લેવો; અહીં તેમાંથી મુક્તિનું કથન છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક