શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 3

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata .
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ॥

અર્થ

હે ભારત! સર્વ ક્ષેત્રોમાં ક્ષેત્રજ્ઞ પણ મને જ જાણ. ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું જે જ્ઞાન છે, તે જ સાચું જ્ઞાન છે — એવો મારો મત છે.

શબ્દાર્થ

क्षेत्रज्ञम् – ક્ષેત્રના જાણનારને
च अपि – અને પણ
माम् – મને
विद्धि – જાણ
सर्वक्षेत्रेषु – સર્વ ક્ષેત્રોમાં (શરીરોમાં)
भारत – હે ભરતવંશી અર્જુન
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः – ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું
ज्ञानम् – જ્ઞાન
यत् – જે
तत् – તે
ज्ञानम् – (સાચું) જ્ઞાન
मतम् – મનાયું છે
मम – મારું, મારા મતે

અન્વય

भारत, सर्वक्षेत्रेषु क्षेत्रज्ञम् च अपि माम् विद्धि । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः यत् ज्ञानम् तत् ज्ञानम् मम मतम् ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે જે શરીરને જાણે છે તે ક્ષેત્રજ્ઞ છે. હવે તેઓ એક પગલું આગળ વધીને કહે છે — ‘સર્વ ક્ષેત્રોમાં ક્ષેત્રજ્ઞ મને જ જાણ.’ અગણિત શરીરો છે, અગણિત અનુભવો છે, પણ તે બધામાં પ્રકાશતી ચેતના એક જ પરમેશ્વરની છે. આ ગીતાનાં સૌથી ગૂઢ વાક્યોમાંનું એક છે.

શંકરાચાર્ય આને અદ્વૈતની સ્પષ્ટ ઘોષણા માને છે: જીવરૂપે જે ક્ષેત્રજ્ઞ દેખાય છે તે પરમેશ્વરથી ભિન્ન નથી; ભેદ માત્ર શરીર-મન જેવી ઉપાધિઓને કારણે દેખાય છે, જેમ ઘડાઓને લીધે આકાશ વહેંચાયેલું લાગે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન દરેક જીવાત્મામાં અંતર્યામી રૂપે રહે છે; જીવો તેમનું શરીર છે, તેથી ભગવાન તેમને ‘હું’ કહી શકે છે. મધ્વાચાર્ય મુજબ ભગવાન સર્વ ક્ષેત્રોના સ્વામી અને નિયંતા ક્ષેત્રજ્ઞ છે, જ્યારે જીવ સદા તેમનાથી ભિન્ન અને અધીન રહે છે.

શ્લોકનો બીજો ભાગ પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે: ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનો વિવેક જ ભગવાનની દૃષ્ટિએ ‘જ્ઞાન’ છે. બીજી બધી જાણકારી — વિજ્ઞાન, કલા, શાસ્ત્ર — ઉપયોગી છે, પણ જ્યાં સુધી જાણનાર અને જણાતા વિષયનો ભેદ ન સમજાય ત્યાં સુધી જ્ઞાન અધૂરું છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ પણ સર્વ પ્રાણીઓમાં રહેલા અદૃષ્ટ દ્રષ્ટા, અંતર્યામીની વાત કરે છે.

સંદર્ભ

બીજા શ્લોકમાં ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞની વ્યાખ્યા અપાઈ. અહીં ભગવાન પોતાને સર્વ ક્ષેત્રોના ક્ષેત્રજ્ઞ કહીને આ વિવેકને જ સાચું જ્ઞાન ગણાવે છે. આગળના શ્લોકમાં તેઓ ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરવાનું વચન આપે છે.

જીવન-બોધ

દરેક પ્રાણીમાં એ જ એક ચેતના ઝળકે છે — આ ભાવથી બીજાઓ પ્રત્યે આદર અને કરુણા જન્મે છે. સાચું શિક્ષણ એ છે જે આપણને અંદરના સાક્ષી સુધી લઈ જાય. જાણકારી વધારવાની સાથે આત્મજ્ઞાન તરફ પણ ચાલીએ.

મુખ્ય શબ્દો

સર્વક્ષેત્ર: સર્વ શરીરો, સર્વ પ્રાણીઓનાં અનુભવક્ષેત્રો
અંતર્યામી: અંદર રહીને પ્રકાશ અને નિયમન કરનાર પરમાત્મા
જ્ઞાન: અહીં ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનો વિવેકપૂર્ણ બોધ