શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 31

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati .
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā ॥

અર્થ

જ્યારે મનુષ્ય પ્રાણીઓના જુદા જુદા ભાવોને એક પરમાત્મામાં રહેલા જુએ છે, અને એ જ એકમાંથી સમગ્ર વિસ્તાર ફેલાયેલો જુએ છે, ત્યારે તે બ્રહ્મને પામે છે.

શબ્દાર્થ

यदा – જ્યારે
भूत – પ્રાણીઓના
पृथग्भावम् – જુદાપણાને, અનેકતાને
एकस्थम् – એકમાં રહેલા
अनुपश्यति – જુએ છે, અનુભવે છે
ततः – તેમાંથી
एव – જ
च – અને
विस्तारम् – વિસ્તારને, ફેલાવાને
ब्रह्म – બ્રહ્મને
सम्पद्यते – પામે છે, થાય છે
तदा – ત્યારે

અન્વય

यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थम् अनुपश्यति, ततः एव च विस्तारम् (अनुपश्यति), तदा ब्रह्म सम्पद्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક તત્ત્વદર્શનની પરાકાષ્ઠા બતાવે છે. સંસારમાં અનેકતા સ્પષ્ટ દેખાય છે — અસંખ્ય પ્રાણીઓ, અસંખ્ય રૂપો, અસંખ્ય સ્વભાવો. પરંતુ જ્ઞાની આ ‘ભૂતપૃથગ્ભાવ’ને, આ વિવિધતાને, એક જ પરમાત્મામાં રહેલી જુએ છે. એટલું જ નહીં, તે એ પણ જુએ છે કે આ સમગ્ર વિસ્તાર એ જ એકમાંથી પ્રગટ્યો છે. આધાર એક છે, અને ઉદ્ગમ પણ એક છે.

સમુદ્ર અને મોજાંનું ઉદાહરણ આ સમજવામાં મદદરૂપ છે. મોજાં અનેક છે, આકાર અને ગતિમાં જુદાં છે; પણ સર્વ સમુદ્રમાં જ ઊઠે છે, સમુદ્રમાં જ રહે છે અને સમુદ્રમાં જ પાછાં સમાય છે. જે મોજાંમાં પાણીને જુએ છે, તેના માટે ભિન્નતા રહેવા છતાં વિભાજન રહેતું નથી. છાંદોગ્ય ઉપનિષદનું વચન ‘સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ’ — આ સર્વ બ્રહ્મ જ છે — આ જ દર્શન વ્યક્ત કરે છે.

‘બ્રહ્મ સંપદ્યતે’ — ત્યારે તે બ્રહ્મ બને છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર આ કોઈ નવી પ્રાપ્તિ નથી, પણ પોતાના સદા-સિદ્ધ બ્રહ્મસ્વરૂપની ઓળખ છે; અનેકતાનો ભ્રમ ટળતાં જ જીવ પોતાને બ્રહ્મ રૂપે જાણે છે. રામાનુજાચાર્ય તેનો અર્થ કરે છે કે જીવ પોતાના શુદ્ધ, અસીમ જ્ઞાનસ્વરૂપને પામે છે, જે બ્રહ્મ સમાન છે, છતાં તે બ્રહ્મનો અંશ જ રહે છે. મધ્વાચાર્ય તેને બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ, એટલે પરમાત્માના સાંનિધ્યમાં મોક્ષ રૂપે વાંચે છે.

દસમા અને અગિયારમા અધ્યાયમાં ભગવાને પોતાની વિભૂતિઓ અને વિશ્વરૂપ બતાવીને આ જ કહ્યું હતું કે સમગ્ર વિશ્વ તેમનામાં રહેલું છે. અહીં એ જ સત્ય જ્ઞાનની ભાષામાં કહેવાયું છે.

સંદર્ભ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સાચા દર્શનના ક્રમમાં અંતિમ સોપાન બતાવે છે — અનેકતામાં એકતાનો અનુભવ. શ્લોક 30માં આત્માનું અકર્તાપણું બતાવ્યું; આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે પરમાત્મા અનાદિ અને નિર્ગુણ હોવાથી શરીરમાં રહેવા છતાં ન કંઈ કરે છે, ન લેપાય છે.

જીવન-બોધ

વિવિધતાથી ડરવાની કે તેની સામે લડવાની જરૂર નથી; તેની પાછળની એકતાને જોતાં શીખો. કુટુંબ, સમાજ અને પ્રકૃતિનાં સર્વ રૂપો એક જ સ્રોતની અભિવ્યક્તિ છે — આ દૃષ્ટિ જીવનમાં ઊંડી આત્મીયતા અને શાંતિ લાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ભૂતપૃથગ્ભાવ: પ્રાણીઓની પૃથકતા, અનેકતા
એકસ્થ: એક પરમાત્મામાં રહેલું
બ્રહ્મ સંપદ્યતે: બ્રહ્મને પામવું, બ્રહ્મભાવમાં સ્થિત થવું