ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 15

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam .
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ॥

અર્થ

તે બધી ઇન્દ્રિયોનાં કાર્યો રૂપે પ્રકાશે છે, છતાં પોતે બધી ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; તે અસંગ છે, છતાં સર્વનું ધારણ-પોષણ કરે છે; તે ગુણરહિત છે, છતાં ગુણોનો ભોક્તા છે.

શબ્દાર્થ

  • सर्वेन्द्रिय – બધી ઇન્દ્રિયો
  • गुण – ગુણ, ઇન્દ્રિયોનાં કાર્યો
  • आभासम् – પ્રકાશિત કરનાર, ભાસનાર
  • विवर्जितम् – રહિત
  • असक्तम् – અસંગ, કોઈ સાથે ન જોડાયેલું
  • सर्वभृत् – સર્વને ધારણ કરનાર
  • च – અને
  • एव – જ
  • निर्गुणम् – ગુણોથી રહિત
  • गुणभोक्तृ – ગુણોનો ભોક્તા, અનુભવ કરનાર

અન્વય

(तत्) सर्व-इन्द्रिय-गुण-आभासम्, सर्व-इन्द्रिय-विवर्जितम्, असक्तम् च एव सर्वभृत्, निर्गुणम् च गुण-भोक्तृ ।

સમજૂતી

આ શ્લોક વિરોધાભાસોની ભાષામાં બ્રહ્મનું વર્ણન કરે છે, અને આ વિરોધાભાસો જ તેનું રહસ્ય ખોલે છે. આગલા શ્લોકમાં જે ગુણોનો આરોપ થયો હતો, તેનો અહીં સાથે-સાથે નિષેધ પણ થયો છે. આ શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ (3.17)ના મંત્ર ‘સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્’ સાથે મળે છે.

‘સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસ’ — ઇન્દ્રિયો જે જોવા-સાંભળવાનું કાર્ય કરે છે, તે એ જ ચૈતન્યના પ્રકાશથી થાય છે; તેથી તે જાણે ઇન્દ્રિયોનાં કાર્યોમાં ઝળકે છે. છતાં તે ‘સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિત’ છે — તેની પોતાની કોઈ ઇન્દ્રિય નથી. જેમ સૂર્યના પ્રકાશમાં બધાં કામ થાય છે, પણ સૂર્ય પોતે કોઈ કામ કરતો નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તે અસક્ત છે, કોઈ સાથે બંધાયેલું નથી, છતાં સર્વનો આધાર છે, કારણ કે સત્તા વિના કોઈ વસ્તુનું અસ્તિત્વ શક્ય નથી. તે નિર્ગુણ છે — સત્ત્વ, રજ, તમથી પર — છતાં ઉપાધિઓ દ્વારા ગુણોનાં સુખ-દુઃખનો ભોક્તા ભાસે છે.

રામાનુજાચાર્ય આને આત્માના શુદ્ધ સ્વરૂપ પર લાગુ પાડે છે: આત્મા સ્વભાવથી ઇન્દ્રિયો અને ગુણોથી મુક્ત છે, પણ કર્મવશ પ્રકૃતિ સાથે જોડાઈને ઇન્દ્રિયો દ્વારા જાણે છે અને ભોગવે છે. ભક્તિ-પરંપરાઓ અહીં ભગવાનની દિવ્યતા જુએ છે, જે સર્વને ધારણ કરવા છતાં અસંગ રહે છે, જેમ 9.4–9.5માં કહ્યું છે.

આ વિરોધાભાસોનું સમાધાન એ છે કે એક જ સત્ય બે દૃષ્ટિથી જોવાઈ રહ્યું છે — વ્યવહારની દૃષ્ટિથી અને પરમાર્થની દૃષ્ટિથી.

સંદર્ભ

13.14માં બ્રહ્મની સર્વવ્યાપકતાનું વર્ણન હતું; અહીં તેના પર આરોપિત ઇન્દ્રિયો વગેરેનો નિષેધ કરીને તેની અસંગતા અને નિર્ગુણતા બતાવી છે. પછીના શ્લોક (13.16)માં તેના અંદર-બહાર, ચર-અચર, દૂર-પાસે હોવાનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

આપણે પણ અંદરના સાક્ષીને ઓળખીને સંસારમાં પૂરેપૂરું કાર્ય કરતાં છતાં અંદરથી અસંગ રહી શકીએ. જીવનનો ભાર ઉપાડો, પણ તેનાથી બંધાઓ નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસ
જે બધી ઇન્દ્રિયોનાં કાર્યોમાં પ્રકાશે છે
નિર્ગુણ
સત્ત્વ, રજ, તમ — ત્રણેય ગુણોથી પર
ગુણભોક્તૃ
ઉપાધિઓ દ્વારા ગુણોનો અનુભવ કરનાર
સર્વભૃત્
સર્વનું ધારણ-પોષણ કરનાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક