શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 5

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak .
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ॥

અર્થ

આ (ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞનું) તત્ત્વ ઋષિઓએ અનેક રીતે, વિવિધ વૈદિક છંદોમાં અલગ અલગ ગાયું છે, અને યુક્તિયુક્ત તથા સુનિશ્ચિત બ્રહ્મસૂત્રનાં પદો દ્વારા પણ તેનું નિરૂપણ થયું છે.

શબ્દાર્થ

ऋषिभिः – ઋષિઓ દ્વારા
बहुधा – ઘણી રીતે
गीतम् – ગવાયું છે, વર્ણવાયું છે
छन्दोभिः – વૈદિક મંત્રો (છંદો) દ્વારા
विविधैः – વિવિધ પ્રકારના
पृथक् – અલગ અલગ
ब्रह्मसूत्रपदैः – બ્રહ્મનો બોધ કરાવનારાં સૂત્ર-વાક્યો દ્વારા
च एव – અને પણ
हेतुमद्भिः – તર્ક અને યુક્તિથી યુક્ત
विनिश्चितैः – નિશ્ચિત નિર્ણયવાળાં

અન્વય

ऋषिभिः बहुधा विविधैः छन्दोभिः पृथक् गीतम्, हेतुमद्भिः विनिश्चितैः ब्रह्मसूत्रपदैः च एव (गीतम्) ।

સમજૂતી

ભગવાન અહીં સ્પષ્ટ કરે છે કે જે જ્ઞાન તેઓ આપવાના છે તે કોઈ નવી કલ્પના નથી, પણ પ્રાચીન ઋષિપરંપરાનો સાર છે. ઋષિઓએ તેને ‘બહુધા’ — અનેક રીતે — અને ‘વિવિધ છંદોમાં’, એટલે કે વેદની અનેક શાખાઓ અને મંત્રોમાં જુદી જુદી રીતે ગાયું છે. આમ ગીતા પોતાના ઉપદેશને શ્રુતિની પ્રામાણિકતા સાથે જોડે છે.

‘બ્રહ્મસૂત્રપદૈઃ’ શબ્દની વ્યાખ્યામાં આચાર્યોમાં રસપ્રદ ભેદ છે. શંકરાચાર્ય તેનો અર્થ ‘બ્રહ્મનું સૂચન કરનારાં ઉપનિષદ્-વાક્યો’ કરે છે, જે યુક્તિપૂર્ણ છે અને નિશ્ચિત જ્ઞાન આપે છે. રામાનુજાચાર્ય અને બીજા અનેક આચાર્યો તેને સીધો બાદરાયણના ‘બ્રહ્મસૂત્ર’ (વેદાંતસૂત્ર) નો સંકેત માને છે, જેમાં તર્ક દ્વારા ઉપનિષદોના અર્થનો નિર્ણય થયો છે. બંને અર્થોમાં ભાવ એ જ છે કે આ જ્ઞાન શ્રુતિ અને તર્ક — બંનેથી પ્રમાણિત છે.

‘હેતુમદ્ભિઃ’ અને ‘વિનિશ્ચિતૈઃ’ વિશેષણો બતાવે છે કે ભારતીય અધ્યાત્મ અંધશ્રદ્ધા પર નહીં, પણ યુક્તિ અને સુનિશ્ચિત અનુભવ પર આધારિત છે. શ્રદ્ધા જરૂરી છે, પણ તે વિવેક વગરની ન હોવી જોઈએ. ઉપનિષદ, બ્રહ્મસૂત્ર અને ગીતા — આ ત્રણને આગળ જતાં ‘પ્રસ્થાનત્રયી’ કહેવામાં આવ્યા, અને આ શ્લોક એ જ ત્રિવેણી તરફ સંકેત કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરી. અહીં તેઓ એ જ્ઞાનની પ્રામાણિક પરંપરા બતાવે છે. આગળના બે શ્લોકોમાં તેઓ ક્ષેત્રનાં તત્ત્વો અને વિકારોની ગણના કરે છે.

જીવન-બોધ

સાચું જ્ઞાન પરંપરા અને તર્ક બંનેની કસોટીમાં ખરું ઊતરે છે. શાસ્ત્રોનો આદર કરીએ, પણ તેમને સમજવા વિવેક અને પ્રશ્નનો ઉપયોગ પણ કરીએ. નવું લાગતું સત્ય ઘણી વાર પ્રાચીન ઋષિઓની જ વાણી હોય છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઋષિ: મંત્રદ્રષ્ટા, સત્યનો સાક્ષાત્કાર કરનાર
છંદ: અહીં વૈદિક મંત્રો અને વેદની શાખાઓ
બ્રહ્મસૂત્ર: બ્રહ્મનું નિરૂપણ કરતાં સૂત્રો; બાદરાયણનો વેદાંતસૂત્ર ગ્રંથ
પ્રસ્થાનત્રયી: ઉપનિષદ, બ્રહ્મસૂત્ર અને ગીતા — વેદાંતના ત્રણ આધારગ્રંથો