શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13, શ્લોક 18

અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate .
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ॥

અર્થ

તે જ્યોતિઓની પણ જ્યોતિ છે અને અજ્ઞાનરૂપી અંધકારથી પર કહેવાય છે. તે જ જ્ઞાન છે, તે જ જ્ઞેય છે અને તે જ જ્ઞાનથી પામવા યોગ્ય છે; તે સર્વના હૃદયમાં વિશેષ રૂપે રહેલું છે.

શબ્દાર્થ

ज्योतिषाम् – જ્યોતિઓનું, પ્રકાશકોનું
अपि – પણ
तत् – તે
ज्योतिः – પ્રકાશ, જ્યોતિ
तमसः – અંધકારથી, અજ્ઞાનથી
परम् – પર
उच्यते – કહેવાય છે
ज्ञानम् – જ્ઞાન, ચૈતન્ય
ज्ञेयम् – જાણવા યોગ્ય
ज्ञानगम्यम् – જ્ઞાન દ્વારા પામવા યોગ્ય
हृदि – હૃદયમાં
सर्वस्य – સર્વના
विष्ठितम् – વિશેષ રૂપે રહેલું

અન્વય

तत् ज्योतिषाम् अपि ज्योतिः, तमसः परम् उच्यते; (तत्) ज्ञानम्, ज्ञेयम्, ज्ञान-गम्यम्, सर्वस्य हृदि विष्ठितम् ।

સમજૂતી

જ્ઞેયના વર્ણનનો આ શિખર-શ્લોક છે. ‘જ્યોતિષામપિ તજ્જ્યોતિઃ’ — સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ અને વીજળી જગતને પ્રકાશિત કરે છે, પણ તેમને પણ પ્રકાશિત કરનારી ચેતના તે જ છે. મુંડક ઉપનિષદ કહે છે કે ત્યાં ન સૂર્ય ચમકે છે, ન ચંદ્ર-તારા; તેના પ્રકાશથી જ આ બધું પ્રકાશે છે. બૃહદારણ્યક તેને ‘જ્યોતિઓની જ્યોતિ’ કહે છે. આપણી આંખ, મન અને બુદ્ધિ પણ તેના પ્રકાશમાં જ કાર્ય કરે છે.

‘તમસઃ પરમ્’ — તે અજ્ઞાનના અંધકારથી અસ્પૃષ્ટ છે, જેમ શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદમાં ‘આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્’ કહ્યું છે. પછી ત્રણ શબ્દો આવે છે: જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાનગમ્ય. આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે તે પોતે ચૈતન્યરૂપ જ્ઞાન છે; 13.13–17માં જેનું વર્ણન થયું તે જ્ઞેય છે; અને 13.8–12માં કહેલાં અમાનિત્વ વગેરે સાધનોથી તે જણાય છે, તેથી જ્ઞાનગમ્ય છે. આમ અધ્યાયના ત્રણેય વિષયો — જ્ઞાન, જ્ઞેય અને સાધન — અહીં એક જ તત્ત્વમાં મળી જાય છે.

‘હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતમ્’ — તે સર્વના હૃદયમાં બિરાજે છે. આ જ વાત 15.15માં ‘સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સંનિવિષ્ટઃ’ અને 18.61માં ‘ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન તિષ્ઠતિ’ રૂપે આવે છે. રામાનુજાચાર્ય અને મધ્વાચાર્ય આને અંતર્યામી પરમાત્માની હાજરી માને છે, જ્યારે શંકર તેને સાક્ષી આત્મા તરીકે સમજે છે. બંને દૃષ્ટિમાં સંદેશ એક છે: જેને શોધવાનું છે, તે આપણા પોતાના હૃદયમાં જ છે.

સંદર્ભ

13.13થી શરૂ થયેલું જ્ઞેય બ્રહ્મનું વર્ણન આ શ્લોકમાં પૂર્ણ થાય છે. આગલા શ્લોક (13.17)માં તેને સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયનું કારણ કહ્યું; પછીના શ્લોક (13.19)માં ભગવાન ક્ષેત્ર, જ્ઞાન અને જ્ઞેયના આ સંક્ષિપ્ત ઉપદેશનો ઉપસંહાર કરીને તેનું ફળ કહે છે.

જીવન-બોધ

જે પ્રકાશથી આપણે બધું જોઈએ અને જાણીએ છીએ, તે આપણી અંદર જ છે. દરરોજ થોડી ક્ષણો એ અંતર-જ્યોતિનું સ્મરણ કરો; બહારનો અંધકાર પછી આપણને ભયભીત નહીં કરી શકે.

મુખ્ય શબ્દો

જ્યોતિષાં જ્યોતિઃ: બધા પ્રકાશકોને પ્રકાશિત કરનારી પરમ ચેતના
તમસઃ પરમ્: અજ્ઞાનરૂપી અંધકારથી પર
જ્ઞાનગમ્ય: જ્ઞાનનાં સાધનોથી પામવા યોગ્ય
હૃદિ વિષ્ઠિત: સર્વના હૃદયમાં બિરાજમાન