શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 7

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam .
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ॥

અર્થ

હે કૌંતેય! રજોગુણને રાગસ્વરૂપ જાણ, જે તૃષ્ણા અને આસક્તિને ઉત્પન્ન કરે છે (અથવા તેમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે). તે દેહીને કર્મોની આસક્તિથી બાંધે છે.

શબ્દાર્થ

रजः – રજોગુણ
रागात्मकम् – રાગસ્વરૂપ, રંગ ચડાવનાર, આકર્ષણરૂપ
विद्धि – જાણ
तृष्णासङ्गसमुद्भवम् – તૃષ્ણા અને આસક્તિનું ઉદ્ગમ (અથવા તેમાંથી ઉત્પન્ન)
तत् – તે
निबध्नाति – દૃઢપણે બાંધે છે
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
कर्मसङ्गेन – કર્મોની આસક્તિથી
देहिनम् – દેહધારી જીવને

અન્વય

कौन्तेय, रजः रागात्मकं तृष्णासङ्गसमुद्भवं विद्धि; तत् देहिनं कर्मसङ्गेन निबध्नाति ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન બીજા ગુણ, રજોગુણ,નું સ્વરૂપ કહે છે. તેને ‘રાગાત્મક’ કહ્યો છે. ‘રાગ’ શબ્દનો મૂળ અર્થ છે ‘રંગ’ — જેમ રંગ કાપડને પોતાના રંગે રંગી દે છે, તેમ રજોગુણ મનને વિષયોના આકર્ષણમાં રંગી દે છે. તે ઇચ્છા, ઉત્સાહ, મહત્ત્વાકાંક્ષા અને બેચેનીની શક્તિ છે.

‘તૃષ્ણાસઙ્ગસમુદ્ભવમ્’ — આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ કરે છે કે રજોગુણ તૃષ્ણા અને સંગનું મૂળ છે. ‘તૃષ્ણા’ એટલે જે મળ્યું નથી તેની તરસ, અને ‘સંગ’ એટલે જે મળ્યું છે તેને વળગી રહેવું. રજોગુણ વધતાં માણસ ક્યારેય તૃપ્ત થતો નથી — એક ઇચ્છા પૂરી થતાં જ બીજી જાગે છે. કેટલાક વ્યાખ્યાકારો તેને એ રીતે પણ વાંચે છે કે રજ પોતે તૃષ્ણા અને આસક્તિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; બંને અર્થમાં આ એક વિષચક્ર છે — ઇચ્છા રજને વધારે છે અને રજ ઇચ્છાને.

રજોગુણ બાંધે કેવી રીતે છે? ‘કર્મસઙ્ગેન’ — કર્મની આસક્તિથી. રજોગુણી વ્યક્તિ સતત કંઈક કરતા રહેવા ઇચ્છે છે — કમાવું, બનાવવું, જીતવું, મેળવવું. તેને આરામમાં પણ ચેન મળતું નથી. તે એમ માનીને કર્મ કરે છે કે ‘આ હું કરું છું અને તેનું ફળ મને મળવું જોઈએ’. આ કર્તાપણું અને ફળાસક્તિ તેને કર્મોની જાળમાં બાંધે છે, અને દરેક કર્મ નવા જન્મનું બીજ બને છે.

યાદ રહે, ગીતા કર્મનો વિરોધ કરતી નથી — તે તો કર્મયોગનો ઉપદેશ આપે છે. સમસ્યા કર્મમાં નથી, ‘કર્મસંગ’માં છે — કર્મ અને તેના ફળ પ્રત્યેની ચીટકમાં. રજોગુણની ઊર્જા જ્યારે નિષ્કામ સેવા અને કર્તવ્યમાં લાગે છે, ત્યારે તે શુદ્ધ થઈને સત્ત્વ તરફ વળે છે.

આજની સ્પર્ધાત્મક દુનિયામાં રજોગુણનો પ્રભાવ સ્પષ્ટ દેખાય છે — સતત વ્યસ્તતા, વધુ મેળવવાની દોડ, તણાવ અને અસંતોષ. આ શ્લોક આપણને તેનું મૂળ ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

સંદર્ભ

છઠ્ઠા શ્લોકમાં સત્ત્વગુણનું બંધન કહ્યું; અહીં રજોગુણનું. આગલા શ્લોકમાં તમોગુણ અને તેનાં બંધન-સાધનો — પ્રમાદ, આળસ અને નિદ્રા — કહેવાશે.

જીવન-બોધ

ઇચ્છાઓનો અંત નથી; તેની પાછળ દોડતા રહેવાથી મન ક્યારેય શાંત થતું નથી. કર્મ જરૂર કરો, પરંતુ ફળ અને કર્તાપણાની પકડ ઢીલી રાખો — ત્યારે એ જ ઊર્જા બંધનને બદલે ઉન્નતિનું સાધન બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

રાગ: આકર્ષણ, જે મનને વિષયોના રંગે રંગે છે
તૃષ્ણા: ન મળેલી વસ્તુની તરસ
સંગ: મળેલી વસ્તુને વળગવું, આસક્તિ
કર્મસંગ: કર્મ અને તેના ફળ પ્રત્યે આસક્તિ — રજનું બંધન