શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 17

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca .
pramādamohau tamaso bhavato.ajñānameva ca ॥

અર્થ

સત્ત્વગુણમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, રજોગુણમાંથી લોભ; અને તમોગુણમાંથી પ્રમાદ, મોહ તથા અજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દાર્થ

सत्त्वात् – સત્ત્વગુણમાંથી
सञ्जायते – ઉત્પન્ન થાય છે
ज्ञानम् – જ્ઞાન
रजसः – રજોગુણમાંથી
लोभः – લોભ
एव च – જ, અને
प्रमादमोहौ – પ્રમાદ અને મોહ
तमसः – તમોગુણમાંથી
भवतः – થાય છે
अज्ञानम् – અજ્ઞાન
एव च – અને પણ

અન્વય

सत्त्वात् ज्ञानं सञ्जायते, रजसः लोभः एव च; तमसः प्रमादमोहौ अज्ञानम् एव च भवतः ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે સાત્ત્વિક કર્મનું ફળ નિર્મળ, રાજસિકનું દુઃખ અને તામસિકનું અજ્ઞાન છે. સ્વાભાવિક પ્રશ્ન છે — એવું કેમ? આ શ્લોકમાં ભગવાન તેનું કારણ કહે છે: દરેક ગુણમાંથી એક વિશેષ મનોવૃત્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, અને એ જ વૃત્તિ કર્મના ફળને નક્કી કરે છે.

‘સત્ત્વાત્ સઞ્જાયતે જ્ઞાનમ્’ — સત્ત્વમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે મન શાંત અને સ્વચ્છ હોય છે, ત્યારે વિવેક જાગે છે, અને વિવેકથી થયેલું કર્મ સ્વાભાવિક રીતે શુભ ફળ આપે છે. ‘રજસો લોભ એવ ચ’ — રજમાંથી લોભ ઉત્પન્ન થાય છે. લોભથી પ્રેરિત કર્મ ક્યારેય પૂર્ણ સંતોષ આપી શકતું નથી, તેથી તેનું ફળ દુઃખ છે.

‘પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતોઽજ્ઞાનમેવ ચ’ — તમમાંથી પ્રમાદ, મોહ અને અજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે. આ ત્રણે મળીને વ્યક્તિને સત્યથી દૂર લઈ જાય છે. ધ્યાન આપો કે તમ માટે ત્રણ દોષો ગણાવ્યા છે, કારણ કે તમ સૌથી વધુ અવરોધક છે.

આ શ્લોક આપણને એક વ્યવહારુ સૂત્ર આપે છે: જો જીવનમાં જ્ઞાન જોઈએ તો સત્ત્વ વધારવો પડશે; જો લોભમાંથી છુટકારો જોઈએ તો રજને સંયમિત કરવો પડશે; અને જો ભ્રમથી બચવું હોય તો તમનો ત્યાગ કરવો પડશે. ગુણો બદલવાથી વૃત્તિઓ બદલાય છે, અને વૃત્તિઓ બદલાવાથી જીવન બદલાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ગુણો પ્રમાણે કર્મોનાં ફળ કહ્યાં; આ શ્લોકમાં તેનું કારણ — દરેક ગુણમાંથી ઉત્પન્ન વૃત્તિ — કહ્યું. આગલા શ્લોકમાં ત્રણે પ્રકારના લોકોની ગતિ (ઊર્ધ્વ, મધ્ય, અધઃ)નો સાર છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં જ્ઞાન અને સ્પષ્ટતા જોઈએ તો સત્ત્વને પોષણ આપો. લોભ અને ભ્રમ આપમેળે જતાં નથી; તેનાં મૂળ — રજ અને તમ — ને ઓળખીને સંયમિત કરવાં પડે છે.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાન: વિવેક, સાચી સમજ — સત્ત્વનું ફળ
લોભ: વધુ મેળવવાની ઇચ્છા — રજનું ફળ
પ્રમાદ, મોહ, અજ્ઞાન: અસાવધાની, ભ્રમ અને અવિવેક — તમનાં ફળ