શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 26

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

māṃ ca yo.avyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate .
sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate ॥

અર્થ

અને જે પુરુષ અવ્યભિચારી (અનન્ય, અવિચળ) ભક્તિયોગ દ્વારા મારી સેવા કરે છે, તે આ ત્રણે ગુણોને સારી રીતે પાર કરીને બ્રહ્મભાવને પામવા યોગ્ય બને છે.

શબ્દાર્થ

माम् – મને, મારી
च – અને
यः – જે
अव्यभिचारेण – અવ્યભિચારી, અનન્ય અને અવિચળ
भक्तियोगेन – ભક્તિયોગ દ્વારા
सेवते – સેવા (ઉપાસના) કરે છે
सः – તે
गुणान् – ગુણોને
समतीत्य – સારી રીતે પાર કરીને
एतान् – આ
ब्रह्मभूयाय – બ્રહ્મભાવ માટે, બ્રહ્મરૂપ થવા માટે
कल्पते – યોગ્ય બને છે

અન્વય

यः च माम् अव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते, सः एतान् गुणान् समतीत्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન અર્જુનના ત્રીજા અને સૌથી વ્યવહારુ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે — ગુણોને પાર કેવી રીતે કરવા? ઉત્તર અત્યંત સરળ અને ગહન છે: અવ્યભિચારી ભક્તિયોગથી ભગવાનની સેવા.

‘અવ્યભિચારેણ’ — આ શબ્દ ભક્તિની ગુણવત્તા દર્શાવે છે. ‘વ્યભિચાર’નો અર્થ છે ભટકવું, એકથી ખસીને બીજામાં લાગવું. અવ્યભિચારી ભક્તિ તે છે જે એકનિષ્ઠ હોય — જેમાં ભગવાન સિવાય બીજો કોઈ આશ્રય ન હોય, જે સુખમાં પણ ટકી રહે અને દુઃખમાં પણ, જે કોઈ સાંસારિક ફળની શરત પર ટકેલી ન હોય. જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રીનો પ્રેમ એક જ દિશામાં વહે છે, તેમ ભક્તનું ચિત્ત સતત ભગવાન તરફ વહે છે.

‘સેવતે’ — સેવા કરે છે. ભક્તિ ફક્ત લાગણી નથી, સક્રિય સેવા છે. પોતાનાં સર્વ કર્મો ભગવાનને અર્પણ કરવાં, સર્વ પ્રાણીઓમાં તેમને જોઈને તેમની સેવા કરવી, તેમનું સ્મરણ, કીર્તન અને ધ્યાન — આ બધાં આ સેવાનાં રૂપો છે.

ભક્તિ ગુણોને પાર કેમ કરાવે છે? તેનું કારણ અત્યંત સુંદર છે. ગુણો પ્રકૃતિના છે, અને સાતમા અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે ‘મારી આ ત્રિગુણમયી માયા દુસ્તર છે, પણ જે મારા શરણે આવે છે તે તેને પાર કરી જાય છે’ (7.14). જ્યારે જીવ પ્રકૃતિના સ્વામીનું શરણ લે છે, ત્યારે પ્રકૃતિના ગુણો તેને બાંધી શકતા નથી. જ્યારે મન સદા ભગવાનમાં લાગેલું છે, ત્યારે સત્ત્વના સુખમાં, રજની કામનામાં કે તમના મોહમાં ચીટકવાનો અવકાશ જ રહેતો નથી.

‘બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે’ — તે બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે. આચાર્ય શંકર તેને બ્રહ્મ સાથે એકત્વની પ્રાપ્તિ માને છે, જ્યાં ભક્તિ અંતે જ્ઞાનમાં પરિણમે છે. આચાર્ય રામાનુજ તેને આત્માની શુદ્ધ, ગુણરહિત, બ્રહ્મ-સમાન અવસ્થાની પ્રાપ્તિ માને છે, જેમાં જીવ ભગવાનની નિત્ય સેવામાં રહે છે. આચાર્ય મધ્વ પણ તેને ભગવાનની કૃપાથી મળતી મુક્તિ તરીકે સમજાવે છે, જ્યાં ભક્તિ જ મુખ્ય સાધન છે.

આ શ્લોક ચૌદમા અધ્યાયનું શિખર છે. આખો અધ્યાય ગુણોનું સૂક્ષ્મ વિશ્લેષણ કરે છે, જે જ્ઞાનમાર્ગ જેવો લાગે છે; પરંતુ અંતે ભગવાન કહે છે કે ગુણોને પાર કરવાનો સૌથી સીધો માર્ગ તેમના પ્રત્યે અનન્ય પ્રેમ છે. જ્ઞાન માર્ગ બતાવે છે, ભક્તિ તેના પર ચાલવાની શક્તિ આપે છે.

સંદર્ભ

પાછલા ચાર શ્લોકોમાં ગુણાતીતનાં લક્ષણો અને આચરણ કહ્યાં; આ શ્લોક અર્જુનના ત્રીજા પ્રશ્ન — ઉપાય — નો ઉત્તર છે. આગલા અને અંતિમ શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે કે ભક્તિ બ્રહ્મભાવ કેમ આપે છે — કારણ કે તેઓ પોતે બ્રહ્મની પ્રતિષ્ઠા છે.

જીવન-બોધ

ગુણો સાથે લડીને તેમને જીતવા કઠિન છે; પરંતુ જ્યારે મન ભગવાનના પ્રેમમાં એકનિષ્ઠ થઈને લાગી જાય છે, ત્યારે તે આપમેળે પોતાની પકડ ગુમાવે છે. તમારા દરેક કર્મને ભગવાનની સેવા બનાવો.

મુખ્ય શબ્દો

અવ્યભિચારી ભક્તિ: અનન્ય, અવિચળ ભક્તિ જે ભગવાન સિવાય ક્યાંય ન ભટકે
ભક્તિયોગ: પ્રેમ અને સમર્પણ દ્વારા ભગવાન સાથે જોડાવાનો માર્ગ
બ્રહ્મભૂય: બ્રહ્મભાવ, બ્રહ્મરૂપ થવું — મુક્તિ