શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 23

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate .
guṇā vartanta ityevaṃ yo.avatiṣṭhati neṅgate ॥

અર્થ

જે ઉદાસીન (તટસ્થ સાક્ષી)ની જેમ સ્થિત રહીને ગુણો દ્વારા વિચલિત થતો નથી, અને ‘ગુણો જ (ગુણોમાં) વર્તે છે’ — એમ જાણીને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે અને ડગમગતો નથી.

શબ્દાર્થ

उदासीनवत् – ઉદાસીનની જેમ, તટસ્થ સાક્ષીની જેમ
आसीनः – સ્થિત રહેતો
गुणैः – ગુણો દ્વારા
यः – જે
न विचाल्यते – વિચલિત થતો નથી
गुणाः – ગુણો
वर्तन्ते – વર્તે છે, કાર્ય કરે છે
इति एवम् – એ રીતે (જાણીને)
यः – જે
अवतिष्ठति – સ્થિર રહે છે
न इङ्गते – હાલતો-ડોલતો નથી, વિચલિત થતો નથી

અન્વય

यः उदासीनवत् आसीनः गुणैः न विचाल्यते, गुणाः वर्तन्ते इति एव (मत्वा) यः अवतिष्ठति, न इङ्गते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ગુણાતીતનું આંતરિક લક્ષણ કહ્યું; અહીં તેના આચરણ (અર્જુનનો બીજો પ્રશ્ન)નું વર્ણન શરૂ થાય છે. તેની સ્થિતિને ‘ઉદાસીનવત્ આસીનઃ’ કહી છે — ઉદાસીનની જેમ બેઠેલો.

‘ઉદાસીન’નો અર્થ અહીં ઉદાસી કે ઉપેક્ષા નથી. તેનો શાબ્દિક અર્થ છે ‘ઉપર બેઠેલો’ (ઉત્ + આસીન) — જેમ કોઈ વિવાદમાં તટસ્થ વ્યક્તિ, જે કોઈ પક્ષમાં નથી અને બંને પક્ષોને શાંતિથી જુએ છે. ગુણાતીત પુરુષ ગુણોની રમતને એ જ રીતે ઉપરથી, સાક્ષીભાવે જુએ છે. ‘વત્’ — ‘ની જેમ’ — શબ્દ પણ અર્થપૂર્ણ છે; તે બહારથી સામાન્ય રીતે કર્મ અને વ્યવહાર કરતો રહે છે, પણ અંદરથી તેમાં ગૂંચવાયેલો નથી.

‘ગુણૈર્યો ન વિચાલ્યતે’ — ગુણો તેને વિચલિત કરી શકતા નથી. સુખની લહેર આવે કે દુઃખની, ક્રિયાનો જુવાળ આવે કે જડતાનો, તે પોતાના કેન્દ્રમાંથી ખસતો નથી. તેનું રહસ્ય આગલા વાક્યમાં છે — ‘ગુણા વર્તન્ત ઇત્યેવ’ — તે જાણે છે કે ‘ગુણો જ ગુણોમાં વર્તે છે’ (3.28). ઇન્દ્રિયો વિષયોમાં, મન વિચારોમાં, શરીર ક્રિયાઓમાં લાગેલું છે — આ બધું પ્રકૃતિનું કાર્ય છે; આત્મા તો સાક્ષી છે.

‘યોઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે’ — તે સ્થિર રહે છે, ડગમગતો નથી. ‘ઇઙ્ગતે’નો અર્થ છે કાંપવું કે હાલવું. જેમ પવનરહિત સ્થાનમાં દીવાની જ્યોત સ્થિર રહે છે (6.19), તેમ ગુણાતીતનું ચિત્ત પોતાના સ્વરૂપમાં અચળ રહે છે. આ સ્થિરતા જડતા નથી, પરંતુ ગહન જાગૃત શાંતિ છે.

આ શ્લોકમાં ગીતાનું એક વ્યવહારુ સૂત્ર છુપાયેલું છે: જ્યારે પણ કોઈ લાગણી કે પરિસ્થિતિ આપણને તાણી જવા લાગે, ત્યારે એક ક્ષણ થોભીને કહો — ‘આ ગુણોની રમત છે’. આટલી સમજ આપણને પ્રતિક્રિયાને બદલે વિવેકપૂર્ણ ઉત્તર આપવાની ક્ષમતા આપે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 22માં ગુણાતીતનું આંતરિક લક્ષણ કહ્યું; આ શ્લોક તેના આચરણ અને સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે. આગલા બે શ્લોકોમાં તેના સમત્વનાં વિવિધ રૂપો કહ્યાં છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે કોઈ લાગણી કે પરિસ્થિતિ તમને તાણી જવા લાગે, ત્યારે થોભીને યાદ કરો કે આ ગુણોની રમત છે અને તમે તેના સાક્ષી છો. આ નાની સમજ પ્રતિક્રિયાને વિવેકમાં ફેરવી દે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઉદાસીન: ઉપર બેઠેલો તટસ્થ સાક્ષી, જે કોઈ પક્ષમાં નથી
ગુણા વર્તન્તે: ગુણો જ ગુણોમાં વર્તે છે — આત્મા અકર્તા છે
ન ઇઙ્ગતે: વિચલિત થતો નથી, અચળ રહે છે