ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 22

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava .
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ॥

અર્થ

શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે પાંડવ! (ગુણાતીત પુરુષ) પ્રકાશ (સત્ત્વનું કાર્ય), પ્રવૃત્તિ (રજનું કાર્ય) અને મોહ (તમનું કાર્ય) — આ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે તેનો દ્વેષ કરતો નથી અને તે નિવૃત્ત થાય ત્યારે તેની ઇચ્છા કરતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા
  • प्रकाशम् – પ્રકાશને (સત્ત્વનું કાર્ય)
  • च – અને
  • प्रवृत्तिम् – પ્રવૃત્તિને (રજનું કાર્ય)
  • च – અને
  • मोहम् – મોહને (તમનું કાર્ય)
  • एव च – પણ
  • पाण्डव – હે પાંડુપુત્ર અર્જુન
  • न द्वेष्टि – દ્વેષ કરતો નથી
  • सम्प्रवृत्तानि – સારી રીતે ઉપસ્થિત થાય ત્યારે
  • न – નહીં
  • निवृत्तानि – નિવૃત્ત થાય (ચાલ્યા જાય) ત્યારે
  • काङ्क्षति – ઇચ્છા કરે છે

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — पाण्डव, (यः) प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहम् एव च सम्प्रवृत्तानि न द्वेष्टि, निवृत्तानि न काङ्क्षति ।

સમજૂતી

અર્જુનના પહેલા પ્રશ્ન — ગુણાતીતનાં લક્ષણો શાં છે — નો ઉત્તર ભગવાન અહીંથી શરૂ કરે છે. ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે ભગવાન બાહ્ય ચિહ્નો નહીં, આંતરિક લક્ષણો કહે છે. ગુણાતીતને તેનાં વસ્ત્રો, સ્થાન કે ક્રિયાઓથી નહીં, પરંતુ ગુણો પ્રત્યેની તેની મનોવૃત્તિથી ઓળખાય છે.

ભગવાન ત્રણે ગુણોના એક-એક પ્રતિનિધિ કાર્યનું નામ લે છે — ‘પ્રકાશ’ સત્ત્વનું, ‘પ્રવૃત્તિ’ રજનું અને ‘મોહ’ તમનું (જેમ શ્લોક 11–13માં કહ્યું). ગુણાતીત પુરુષના જીવનમાં પણ આ ત્રણે આવતાં-જતાં રહે છે, કારણ કે શરીર છે ત્યાં સુધી પ્રકૃતિના ગુણો પોતાનું કાર્ય કરતા જ રહેશે. જ્ઞાનીને પણ ઊંઘ આવે છે, થાક લાગે છે, કર્મની પ્રેરણા થાય છે, સ્પષ્ટતાની ક્ષણો આવે છે.

ફરક ફક્ત એટલો છે કે તે તેનો ન દ્વેષ કરે છે, ન તેની કામના કરે છે. જ્યારે મોહ કે આળસ આવે, ત્યારે તે વ્યાકુળ થઈને તેની સાથે લડતો નથી; જ્યારે સ્પષ્ટતા અને પ્રકાશ ચાલ્યો જાય, ત્યારે તે માટે તલસતો નથી. સામાન્ય વ્યક્તિ, અરે સાધક પણ, સત્ત્વને પકડવા અને તમને ધકેલવા ઇચ્છે છે. પરંતુ ગુણાતીત બંનેથી મુક્ત છે — તે જાણે છે કે આ બધી પ્રકૃતિની બદલાતી ઋતુઓ છે, અને પોતે આકાશની જેમ આ સૌથી અસ્પૃષ્ટ છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ લક્ષણ આત્મસંવેદ્ય છે, એટલે કે બીજાઓ નહીં, વ્યક્તિ પોતે જ પોતાની અંદર તેને ઓળખી શકે છે. બીજું કોઈ જોઈ શકતું નથી કે કોઈના મનમાં દ્વેષ કે આકાંક્ષા છે કે નહીં. તેથી આ લક્ષણ આત્મપરીક્ષાનું સાધન છે, બીજાને મૂલવવાનું નહીં.

આ ઉપદેશ સાધકો માટે પણ અત્યંત ઉપયોગી છે. ધ્યાનમાં મન ન લાગે તો ખીજાવું, અને સારું ધ્યાન લાગે તો એ જ અનુભવ ફરી મેળવવા તરફડવું — બંને ગુણોનાં બંધન છે. સહજ સ્વીકાર અને સાક્ષીભાવ જ ગુણાતીત થવાની દિશા છે.

આ શ્લોક સ્થિતપ્રજ્ઞના એ લક્ષણની યાદ અપાવે છે જ્યાં કહ્યું કે તે શુભ પામીને હરખાતો નથી અને અશુભ પામીને દ્વેષ કરતો નથી (2.57). ગીતાનો આદર્શ સર્વત્ર એક જ છે — સમત્વ.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને ગુણાતીતનાં લક્ષણો, આચરણ અને ઉપાય પૂછ્યાં હતાં. અહીંથી ભગવાન ઉત્તર શરૂ કરે છે — પહેલાં આંતરિક લક્ષણો. આગલા શ્લોકો (23–25)માં તેના આચરણ અને સમત્વનું વર્ણન છે, અને શ્લોક 26માં ઉપાય કહ્યો છે.

જીવન-બોધ

મનની અવસ્થાઓ — સ્પષ્ટતા, વ્યસ્તતા, સુસ્તી — આવતી-જતી રહેશે. તેની સાથે લડવા કે તેને પકડવાને બદલે તેને શાંત ભાવે જોતાં શીખો; એ જ આંતરિક સ્વતંત્રતાની શરૂઆત છે.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ, મોહ
અનુક્રમે સત્ત્વ, રજ અને તમનાં પ્રતિનિધિ કાર્યો
દ્વેષ
કોઈ અવસ્થા પ્રત્યે ઘૃણા કે તેને દૂર કરવાની વ્યાકુળતા
કાંક્ષા
કોઈ અવસ્થા મેળવવાની લાલસા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક