શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 21

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho .
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate ॥

અર્થ

અર્જુન બોલ્યા — હે પ્રભો! આ ત્રણ ગુણોથી પર થયેલો પુરુષ કયાં લક્ષણોથી યુક્ત હોય છે? તેનું આચરણ કેવું હોય છે? અને તે કયા ઉપાયથી આ ત્રણ ગુણોને પાર કરે છે?

શબ્દાર્થ

अर्जुन उवाच – અર્જુન બોલ્યા
कैः – કયાં
लिङ्गैः – લક્ષણોથી, ચિહ્નોથી
त्रीन् – ત્રણે
गुणान् – ગુણોને
एतान् – આ
अतीतः – પાર કરેલો, અતીત
भवति – હોય છે
प्रभो – હે પ્રભુ, હે સ્વામી
किमाचारः – કેવા આચરણવાળો
कथम् – કેવી રીતે
च – અને
एतान् – આ
त्रीन् गुणान् – ત્રણે ગુણોને
अतिवर्तते – પાર કરે છે, ઓળંગી જાય છે

અન્વય

अर्जुनः उवाच — प्रभो, एतान् त्रीन् गुणान् अतीतः कैः लिङ्गैः (युक्तः) भवति? किम् आचारः (भवति)? कथं च एतान् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते?

સમજૂતી

ગુણાતીત અવસ્થા અને અમૃતત્વનો મહિમા સાંભળીને અર્જુનના મનમાં ત્રણ સ્પષ્ટ પ્રશ્નો ઊઠે છે. આ અર્જુનની જિજ્ઞાસાની ઊંડાઈ અને વ્યવહારુપણું દર્શાવે છે — તે ફક્ત સિદ્ધાંત નહીં, તેની ઓળખ અને માર્ગ પણ જાણવા ઇચ્છે છે.

પહેલો પ્રશ્ન છે — ‘કૈર્લિઙ્ગૈઃ’ — ગુણાતીત પુરુષનાં લક્ષણો શાં છે? તેને કેવી રીતે ઓળખવો? બીજો પ્રશ્ન છે — ‘કિમાચારઃ’ — તેનું આચરણ, વ્યવહાર કેવો હોય છે? તે સંસારમાં કેવી રીતે જીવે છે? ત્રીજો પ્રશ્ન છે — ‘કથં ચૈતાંસ્ત્રીન્ગુણાનતિવર્તતે’ — તે આ ગુણોને કેવી રીતે પાર કરે છે? તેનું સાધન શું છે?

આ પ્રશ્નો બીજા અધ્યાયમાં અર્જુને સ્થિતપ્રજ્ઞ વિશે પૂછેલા પ્રશ્નો (2.54) જેવા છે. ત્યાં પણ અર્જુને પૂછ્યું હતું કે સ્થિરબુદ્ધિ પુરુષ કેવી રીતે બોલે, બેસે અને ચાલે છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ગીતાનો આદર્શ પુરુષ — તેને સ્થિતપ્રજ્ઞ કહો, ભક્ત કહો કે ગુણાતીત — મૂળમાં એક જ છે.

‘પ્રભો’ સંબોધનમાં અર્જુનની શ્રદ્ધા અને નમ્રતા ઝળકે છે. તે ભગવાનને સર્વસમર્થ સ્વામી માનીને પ્રશ્ન કરે છે. આગલા શ્લોકો (22–26)માં ભગવાન આ ત્રણે પ્રશ્નોનો ક્રમશઃ ઉત્તર આપશે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ગુણાતીત થવાનું ફળ અમૃતત્વ કહ્યું; તે સાંભળીને અર્જુન આ પ્રશ્ન કરે છે. આગલા પાંચ શ્લોકોમાં ભગવાન ગુણાતીતનાં લક્ષણો, આચરણ અને ઉપાય કહે છે.

જીવન-બોધ

સાચો જિજ્ઞાસુ ફક્ત ધ્યેયની પ્રશંસા સાંભળીને સંતુષ્ટ થતો નથી; તે તેની ઓળખ, જીવનમાં તેનું રૂપ અને ત્યાં પહોંચવાનો માર્ગ પણ પૂછે છે. તમારા પ્રશ્નોને સ્પષ્ટ અને વ્યવહારુ બનાવો.

મુખ્ય શબ્દો

લિંગ: ઓળખનાં ચિહ્નો, લક્ષણો
આચાર: આચરણ, વ્યવહાર
ગુણાતીત: ત્રણે ગુણોથી પર થયેલો