શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 2

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ .
sarge.api nopajāyante pralaye na vyathanti ca ॥

અર્થ

આ જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને જેઓ મારા સાધર્મ્ય (મારા જેવા સ્વરૂપ)ને પામ્યા છે, તેઓ સૃષ્ટિના આરંભે પણ જન્મતા નથી અને પ્રલયના સમયે પણ વ્યથિત થતા નથી.

શબ્દાર્થ

इदम् – આ
ज्ञानम् – જ્ઞાનનો
उपाश्रित्य – આશ્રય લઈને, જીવનમાં અપનાવીને
मम – મારા
साधर्म्यम् – સમાન ધર્મ, મારા સ્વરૂપની સમાનતાને
आगताः – પામેલા
सर्गे – સૃષ્ટિના સમયે
अपि – પણ
न उपजायन्ते – જન્મતા નથી
प्रलये – પ્રલયના સમયે
न व्यथन्ति – વ્યથિત થતા નથી
च – અને

અન્વય

इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः (जनाः) सर्गे अपि न उपजायन्ते, प्रलये च न व्यथन्ति ।

સમજૂતી

પહેલા શ્લોકમાં ભગવાને આ જ્ઞાનની પ્રશંસા કરી હતી; અહીં તેઓ તેનું નિશ્ચિત ફળ બતાવે છે. ‘ઉપાશ્રિત્ય’ શબ્દ ખૂબ અર્થપૂર્ણ છે — ફક્ત સાંભળવું કે વાંચવું પૂરતું નથી, જ્ઞાનનો ‘આશ્રય’ લેવો એટલે તેને જીવનનો આધાર બનાવવો જરૂરી છે. જેમ ડૂબતો માણસ હોડીને પૂરેપૂરી પકડી લે છે, તેમ સાધક આ જ્ઞાનને પકડી રાખે છે.

‘મમ સાધર્મ્યમ્ આગતાઃ’ — મારા સાધર્મ્યને પામેલા. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ પરમેશ્વરના સ્વરૂપ સાથે એકતા કરે છે, એટલે કે મુક્ત પુરુષ બ્રહ્મરૂપ થઈ જાય છે. આચાર્ય રામાનુજ તેને ગુણોની સમાનતા માને છે — મુક્ત જીવ ભગવાન જેવી નિર્મળતા, જ્ઞાન અને આનંદ પામે છે, છતાં તેનું પોતાનું અસ્તિત્વ રહે છે. બંને અર્થઘટન સ્પષ્ટ કરે છે કે મુક્ત અવસ્થામાં જીવ પ્રકૃતિના ગુણોને અધીન રહેતો નથી.

તેનું પરિણામ એ છે કે તેઓ ‘સર્ગ’ એટલે નવી સૃષ્ટિના સમયે ફરી જન્મ લેતા નથી, અને ‘પ્રલય’ એટલે સમગ્ર વિશ્વના લય સમયે પણ તેમને કોઈ વ્યથા થતી નથી. સામાન્ય જીવો પ્રલયમાં પ્રકૃતિમાં લીન થઈને આગલી સૃષ્ટિમાં ફરી પોતાનાં કર્મો પ્રમાણે જન્મે છે; પરંતુ જ્ઞાની આ ચક્રમાંથી જ બહાર નીકળી જાય છે.

આ રીતે ભગવાન આશ્વાસન આપે છે કે આગળ કહેવાનારું ગુણોનું વિજ્ઞાન ફક્ત સિદ્ધાંત નથી, પરંતુ જન્મ-મૃત્યુના ભયમાંથી હંમેશ માટે છુટકારો અપાવનાર માર્ગ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આ જ્ઞાનને સર્વોત્તમ કહ્યું; આ શ્લોકમાં તેનું ફળ — પુનર્જન્મ અને પ્રલયની વ્યથામાંથી મુક્તિ — બતાવ્યું. આગલા બે શ્લોકોમાં ભગવાન સમજાવે છે કે સૃષ્ટિ કેવી રીતે થાય છે: પ્રકૃતિ માતા છે અને તેઓ પોતે બીજ આપનાર પિતા છે.

જીવન-બોધ

જ્ઞાન ત્યારે જ ફળ આપે છે જ્યારે આપણે તેને જીવનનો આધાર બનાવીએ. જે અંદરથી સત્યમાં સ્થિર થાય છે, તેને સંસારનાં મોટાં પરિવર્તનો પણ વિચલિત કરી શકતાં નથી.

મુખ્ય શબ્દો

સાધર્મ્ય: ભગવાનના સ્વરૂપ કે ગુણોની સમાનતા — મુક્તિની અવસ્થા
સર્ગ: સૃષ્ટિનો આરંભ
પ્રલય: સમગ્ર સૃષ્ટિનો લય