શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 1

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam .
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ ॥

અર્થ

શ્રીભગવાન બોલ્યા — બધાં જ્ઞાનોમાં ઉત્તમ એવું તે પરમ જ્ઞાન હું ફરીથી કહીશ, જેને જાણીને બધા મુનિઓ આ સંસાર-બંધનમાંથી છૂટીને પરમ સિદ્ધિને પામ્યા છે.

શબ્દાર્થ

श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા
परम् – પરમ, સર્વોચ્ચ
भूयः – ફરીથી
प्रवक्ष्यामि – સારી રીતે કહીશ
ज्ञानानाम् – બધાં જ્ઞાનોમાં
ज्ञानम् – જ્ઞાનને
उत्तमम् – શ્રેષ્ઠ, ઉત્તમ
यत् – જેને
ज्ञात्वा – જાણીને
मुनयः – મનનશીલ મુનિઓ
सर्वे – બધા
पराम् – પરમ
सिद्धिम् – સિદ્ધિને, મોક્ષને
इतः – અહીંથી, આ સંસાર-બંધનમાંથી
गताः – પામ્યા છે

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — ज्ञानानाम् उत्तमं परं ज्ञानं भूयः प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा सर्वे मुनयः इतः परां सिद्धिं गताः ।

સમજૂતી

તેરમા અધ્યાયમાં ભગવાને ક્ષેત્ર (પ્રકૃતિ) અને ક્ષેત્રજ્ઞ (પુરુષ)નો ભેદ સમજાવ્યો અને કહ્યું કે પ્રકૃતિના ગુણોના સંગને કારણે જ જીવ સારી-નરસી યોનિઓમાં જન્મે છે (13.21). પરંતુ એ પ્રશ્ન બાકી રહ્યો કે આ ગુણો કયા છે, તે જીવને કેવી રીતે બાંધે છે અને તેમાંથી કેવી રીતે છૂટી શકાય. આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવા માટે ભગવાન ચૌદમો અધ્યાય શરૂ કરે છે.

‘ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ’ — ‘ફરીથી કહીશ’ — આ શબ્દો દર્શાવે છે કે આ જ્ઞાન પહેલાં સંકેતરૂપે કહેવાઈ ગયું છે, છતાં તે એટલું મહત્ત્વનું છે કે ભગવાન તેને ફરીથી વિસ્તારથી કહેવા ઇચ્છે છે. કરુણાળુ ગુરુ શિષ્યના કલ્યાણ માટે એક જ સત્યને અનેક વાર, અનેક રીતે સમજાવે છે.

આ જ્ઞાનને ‘જ્ઞાનાનાં જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્’ કહ્યું છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે યજ્ઞ વગેરે બાહ્ય વિષયોનું જ્ઞાન મોક્ષ આપતું નથી, જ્યારે આત્મા સંબંધી આ જ્ઞાન સીધું મુક્તિનું સાધન છે, તેથી તે સર્વશ્રેષ્ઠ છે. જે જ્ઞાન બંધનના કારણને ઓળખીને તેને કાપી નાખે, તે જ સાચું ‘પર’ જ્ઞાન છે.

ભગવાન આ જ્ઞાનની પ્રશંસા તેના ફળ દ્વારા કરે છે — તેને જાણીને મુનિઓ ‘ઇતઃ’ એટલે કે આ દેહ-બંધન અને જન્મ-મરણના ચક્રમાંથી નીકળીને પરમ સિદ્ધિને પામ્યા. આ પ્રશંસા શ્રોતાના મનમાં રુચિ અને શ્રદ્ધા જગાડવા માટે છે, કારણ કે શ્રદ્ધા વિના કોઈ પણ ગહન ઉપદેશ હૃદયમાં ઊતરતો નથી.

સંદર્ભ

તેરમા અધ્યાયના અંતે કહેવાયું કે પ્રકૃતિ અને પુરુષનો ભેદ જાણનાર પરમ પદને પામે છે. ચૌદમા અધ્યાયનો આ પ્રથમ શ્લોક એ જ જ્ઞાનને આગળ વધારીને ત્રણ ગુણોનો વિષય શરૂ કરે છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન આ જ્ઞાનનું ફળ — જન્મ-મૃત્યુમાંથી મુક્તિ — વધુ સ્પષ્ટ કરે છે.

જીવન-બોધ

સાચું જ્ઞાન તે છે જે આપણને બાંધનારી શક્તિઓને ઓળખતાં અને તેમાંથી મુક્ત થતાં શીખવે. કોઈ ગહન વાત એક વાર સાંભળીને છોડી ન દેવી; વારંવાર શ્રવણ, મનન અને શ્રદ્ધા જ તેને જીવનમાં ઉતારે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પરં જ્ઞાનમ્: પરમ જ્ઞાન — આત્મા, પ્રકૃતિ અને ગુણોનું મોક્ષદાયક જ્ઞાન
મુનિ: મનનશીલ સાધક, જે સત્ય પર ઊંડું ચિંતન કરે છે
પરા સિદ્ધિ: સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ — સંસાર-બંધનમાંથી મુક્તિ