શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 25

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ .
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ॥

અર્થ

જે માન અને અપમાનમાં સમ છે, મિત્ર અને શત્રુના પક્ષમાં સમ છે, અને જેણે સર્વ (સકામ) આરંભોનો ત્યાગ કર્યો છે — તે ગુણાતીત કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

मानापमानयोः – માન અને અપમાનમાં
तुल्यः – સમાન
तुल्यः – સમાન
मित्रारिपक्षयोः – મિત્ર અને શત્રુના પક્ષમાં
सर्वारम्भपरित्यागी – સર્વ (સ્વાર્થી) આરંભોનો ત્યાગ કરનાર
गुणातीतः – ગુણોથી અતીત
सः – તે
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

(यः) मानापमानयोः तुल्यः, मित्रारिपक्षयोः तुल्यः, सर्वारम्भपरित्यागी (च), सः गुणातीतः उच्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગુણાતીતનાં લક્ષણો અને આચરણના વર્ણનને પૂર્ણ કરે છે. પાછલા શ્લોકમાં નિંદા-સ્તુતિની સમતા કહી હતી; અહીં ‘માનાપમાન’ની સમતા કહેવાય છે. નિંદા-સ્તુતિ શબ્દોથી થાય છે, જ્યારે માન-અપમાન વ્યવહારથી — કોઈનું આદરથી સ્વાગત કરવું કે તેની અવગણના કરવી. ગુણાતીત બંનેમાં અવિચળ રહે છે.

‘તુલ્યો મિત્રારિપક્ષયોઃ’ — તે મિત્ર અને શત્રુના પક્ષમાં પણ તુલ્ય છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તેના મિત્ર કે શત્રુ હોતા જ નથી — સંસારમાં લોકો તેને મિત્ર કે શત્રુ માની શકે — પરંતુ તેના પોતાના મનમાં કોઈ પ્રત્યે પક્ષપાત કે વેર નથી હોતું. તે સૌનું હિત ઇચ્છે છે. મહાભારતમાં ભીષ્મ અને વિદુર જેવાં પાત્રોમાં આ ભાવની ઝલક મળે છે.

‘સર્વારમ્ભપરિત્યાગી’ — તે સર્વ આરંભોનો ત્યાગી છે. અહીં ‘આરંભ’થી તાત્પર્ય એ કર્મો છે જે કામના અને અહંકારથી પ્રેરાઈને દૃશ્ય કે અદૃશ્ય ફળ માટે શરૂ કરાય છે. આચાર્ય શંકર પ્રમાણે ગુણાતીત ફક્ત શરીરનિર્વાહ માટે જરૂરી કર્મો સિવાય સર્વ સકામ કર્મોનો ત્યાગ કરે છે. અન્ય વ્યાખ્યાકારો તેનો અર્થ કર્તાપણાના ભાવથી કર્મ આરંભવાનો ત્યાગ માને છે — તે કર્મ કરે છે, પણ ‘હું કરું છું’ના ભાવથી નહીં.

‘ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે’ — આવી વ્યક્તિ ગુણાતીત કહેવાય છે. શ્લોક 22 થી 25 સુધીનું વર્ણન એક બાજુ સિદ્ધ પુરુષનાં લક્ષણો છે, અને બીજી બાજુ સાધક માટે સાધન પણ. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જ્યાં સુધી આ લક્ષણો સ્વાભાવિક ન બને, ત્યાં સુધી સાધકે તેનો પ્રયત્નપૂર્વક અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

સંદર્ભ

શ્લોક 22–24માં ગુણાતીતનાં આંતરિક લક્ષણો, સાક્ષીભાવ અને સમતાનું વર્ણન થયું; આ શ્લોક તે વર્ણનને પૂર્ણ કરે છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન અર્જુનના ત્રીજા પ્રશ્ન — ગુણોને કેવી રીતે પાર કરવા — નો ઉત્તર આપે છે: અવ્યભિચારી ભક્તિ.

જીવન-બોધ

માન-અપમાન અને મિત્ર-શત્રુના ભેદથી ઉપર ઊઠીને સૌ પ્રત્યે સદ્ભાવ રાખવો એ જ પરિપક્વતા છે. કર્મ કરતા રહો, પરંતુ અહંકાર અને કામનાથી પ્રેરિત નવાં નવાં બંધનો ન ઘડો.

મુખ્ય શબ્દો

માનાપમાન: આદર અને અનાદર
સર્વારંભપરિત્યાગી: કામના અને કર્તાપણાથી થતા સર્વ આરંભોનો ત્યાગી
ગુણાતીત: ત્રણે ગુણોથી ઉપર ઊઠેલો મુક્ત પુરુષ