શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 4

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ .
tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā ॥

અર્થ

હે કૌંતેય! સર્વ યોનિઓમાં જેટલાં શરીરધારી રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે, તે સૌની માતા (ગર્ભ ધારણ કરનારી) મહદ્‌બ્રહ્મ એટલે પ્રકૃતિ છે અને હું બીજ આપનાર પિતા છું.

શબ્દાર્થ

सर्वयोनिषु – સર્વ યોનિઓમાં
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર અર્જુન
मूर्तयः – શરીરો, મૂર્ત રૂપો
सम्भवन्ति – ઉત્પન્ન થાય છે
याः – જે
तासाम् – તે સૌની
ब्रह्म महत् – મહદ્‌બ્રહ્મ, મૂળ પ્રકૃતિ
योनिः – માતા, ગર્ભ ધારણ કરનારી
अहम् – હું
बीजप्रदः – બીજ આપનાર
पिता – પિતા

અન્વય

कौन्तेय, सर्वयोनिषु याः मूर्तयः सम्भवन्ति, तासां महत् ब्रह्म योनिः, अहं बीजप्रदः पिता ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને સૃષ્ટિનો સામાન્ય સિદ્ધાંત કહ્યો; અહીં તેઓ તેને સર્વ જીવો પર લાગુ કરે છે. ‘સર્વયોનિષુ’ — દેવ, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, કીટ, વૃક્ષ — જેટલી યોનિઓ છે, તેમાં જે જે ‘મૂર્તિઓ’ એટલે શરીરધારી રૂપો પ્રગટે છે, તે સૌનું મૂળ એક જ છે.

શરીરની સામગ્રી, તેનું બંધારણ, ઇન્દ્રિયો અને મન — આ બધું પ્રકૃતિમાંથી આવે છે; તેથી પ્રકૃતિ માતા છે. પરંતુ તે શરીરમાં જે ચેતના છે, જે તેને જીવંત બનાવે છે, તે ભગવાનનો અંશ છે; તેથી ભગવાન ‘બીજપ્રદ પિતા’ છે. ખેતર ગમે તેટલું ફળદ્રુપ હોય, બીજ વિના અંકુર ફૂટતો નથી; તેમ પ્રકૃતિ ચેતન બીજ વિના કોઈ પ્રાણી ઉત્પન્ન કરી શકતી નથી.

આ શ્લોક વિશ્વબંધુત્વનો અત્યંત સુંદર આધાર છે. જ્યારે સૌના પિતા એક છે અને સૌની માતા એક છે, ત્યારે નાના-મોટા, ઊંચ-નીચ, મનુષ્ય-પશુનો ભેદ ફક્ત બાહ્ય આવરણનો ભેદ છે. અંદરનું સત્ય સૌમાં એક છે. એ જ કારણે ગીતા વારંવાર ‘સમદર્શન’ પર ભાર મૂકે છે.

સાથે જ આ શ્લોક આગળના વિષયની ભૂમિકા છે: દરેક શરીર પ્રકૃતિમાતામાંથી જન્મ્યું હોવાથી દરેક શરીરમાં પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણ — સત્ત્વ, રજ અને તમ — રહેલા છે. હવે ભગવાન બતાવશે કે આ જ ગુણો અવિનાશી આત્માને દેહમાં કેવી રીતે બાંધે છે.

સંદર્ભ

ત્રીજા શ્લોકમાં સૃષ્ટિની પ્રક્રિયા કહેવાઈ; આ શ્લોક તેનો સાર છે કે પ્રકૃતિ માતા અને ભગવાન પિતા છે. આગલા શ્લોકથી ભગવાન પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન ત્રણ ગુણોનું વર્ણન શરૂ કરે છે, જે દેહીને દેહમાં બાંધે છે.

જીવન-બોધ

સર્વ પ્રાણીઓના પિતા એક ભગવાન છે, તેથી કોઈને તુચ્છ ગણવું કે કોઈને ધિક્કારવું એ પોતાના જ પરિવારનો અનાદર છે. દરેક જીવમાં ભગવાનનું બીજ જોવું એ જ સાચી દૃષ્ટિ છે.

મુખ્ય શબ્દો

મૂર્તિ: શરીરધારી રૂપ, દેહ
બીજપ્રદ પિતા: ચેતન બીજ આપનાર પિતા — પરમેશ્વર
યોનિ: જન્મનો પ્રકાર; અહીં માતારૂપ પ્રકૃતિ