શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 20

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān .
janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto.amṛtamaśnute ॥

અર્થ

દેહધારી જીવ દેહની ઉત્પત્તિના કારણરૂપ આ ત્રણ ગુણોને પાર કરીને જન્મ, મૃત્યુ, ઘડપણ અને દુઃખોમાંથી મુક્ત થઈને અમૃત (અમરત્વ)ને પામે છે.

શબ્દાર્થ

गुणान् – ગુણોને
एतान् – આ
अतीत्य – પાર કરીને, ઓળંગીને
त्रीन् – ત્રણે
देही – દેહધારી જીવ
देहसमुद्भवान् – દેહની ઉત્પત્તિના કારણરૂપ
जन्ममृत्युजरादुःखैः – જન્મ, મૃત્યુ, ઘડપણ અને દુઃખોમાંથી
विमुक्तः – પૂરેપૂરો મુક્ત
अमृतम् – અમૃત, અમરત્વને
अश्नुते – પામે છે, અનુભવે છે

અન્વય

देही देहसमुद्भवान् एतान् त्रीन् गुणान् अतीत्य जन्ममृत्युजरादुःखैः विमुक्तः अमृतम् अश्नुते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ગુણોથી પર જવાનું જ્ઞાન કહ્યું; અહીં તેનું ફળ કહેવાય છે. ભગવાન ગુણોને ‘દેહસમુદ્ભવ’ કહે છે — એટલે આ જ દેહની ઉત્પત્તિનાં બીજ અને કારણ છે. જ્યાં સુધી જીવ ગુણોથી બંધાયેલો છે, ત્યાં સુધી તેને દેહ મળતો રહેશે, અને જ્યાં દેહ છે ત્યાં જન્મ, મૃત્યુ, જરા અને દુઃખ અવશ્ય છે.

‘અતીત્ય’ — પાર કરીને. આ શબ્દ દર્શાવે છે કે ગુણોનો નાશ કરવાનો નથી — તે તો પ્રકૃતિનો સ્વભાવ છે અને દેહ રહે ત્યાં સુધી રહેશે — પણ તેનાથી ઉપર ઊઠવાનું છે. જેમ નદી પાર કરનાર નદીને સૂકવતો નથી, પરંતુ સામે કાંઠે પહોંચી જાય છે, તેમ જ્ઞાની ગુણો વચ્ચે રહેવા છતાં તેનાથી અપ્રભાવિત રહે છે.

જન્મ, મૃત્યુ, જરા અને દુઃખ — આ ચાર મનુષ્યના સૌથી મોટા ભય છે. બુદ્ધે પણ આ જ જોઈને સંસારત્યાગ કર્યો હતો. ગીતા કહે છે કે તેનું મૂળ ગુણો સાથેનું તાદાત્મ્ય છે. જ્યારે આત્મા પોતાને ગુણોથી જુદો જાણે છે, ત્યારે દેહના આ ધર્મો તેને સ્પર્શતા નથી.

‘અમૃતમ્ અશ્નુતે’ — અમૃતને ભોગવે છે. આ અમૃત કોઈ સ્વર્ગીય પીણું નથી, પરંતુ આત્માની સ્વાભાવિક અમરતાનો અનુભવ છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જ્ઞાની આ જ જીવનમાં, દેહ હોવા છતાં, આ અમૃતત્વનો અનુભવ કરે છે — તેને જીવન્મુક્તિ કહે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ગુણાતીત થવાનું જ્ઞાન કહ્યું; અહીં તેનું ફળ — અમૃતત્વ. આ સાંભળીને અર્જુનના મનમાં સ્વાભાવિક જિજ્ઞાસા જાગે છે, જે તે આગલા શ્લોકમાં પ્રશ્નરૂપે રજૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

જીવનના ચઢાવ-ઉતાર, ઘડપણ અને મૃત્યુ શરીરના ધર્મો છે, આત્માના નહીં. આ સત્યમાં સ્થિર થનાર વ્યક્તિ આ જ જીવનમાં ભયમુક્ત થઈને શાંતિનો અનુભવ કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

દેહસમુદ્ભવ: દેહની ઉત્પત્તિનાં કારણ
અતીત્ય: પાર કરીને, ઉપર ઊઠીને
અમૃત: અમરત્વ, મોક્ષનો અનુભવ