શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 24

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ .
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ ॥

અર્થ

જે સુખ-દુઃખમાં સમ રહે છે, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત છે, માટીના ઢેફા, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે, પ્રિય અને અપ્રિયમાં તુલ્ય રહે છે, ધીર છે, અને પોતાની નિંદા તથા સ્તુતિને સમાન સમજે છે.

શબ્દાર્થ

समदुःखसुखः – દુઃખ અને સુખમાં સમ
स्वस्थः – પોતાના સ્વરૂપ (આત્મા)માં સ્થિત
समलोष्टाश्मकाञ्चनः – માટીના ઢેફા, પથ્થર અને સોનાને સમાન માનનાર
तुल्यप्रियाप्रियः – પ્રિય અને અપ્રિયમાં સમાન
धीरः – ધૈર્યવાન, બુદ્ધિમાન
तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः – પોતાની નિંદા અને સ્તુતિને સમાન માનનાર

અન્વય

(यः) समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः तुल्यप्रियाप्रियः धीरः तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः (भवति) ।

સમજૂતી

ગુણાતીતના આચરણનું વર્ણન આગળ વધારતાં ભગવાન હવે તેના ‘સમત્વ’નાં વિવિધ પાસાં કહે છે. આ શ્લોક જાણે એક ચિત્ર છે જેમાં જીવનના દરેક ક્ષેત્ર — લાગણી, સંપત્તિ, સંબંધો અને પ્રતિષ્ઠા — માં તેની સમતા દર્શાવી છે.

‘સમદુઃખસુખઃ સ્વસ્થઃ’ — તે સુખ અને દુઃખમાં સમ છે, કારણ કે તે ‘સ્વ-સ્થ’ છે, એટલે પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિત છે. અહીં કારણ અને કાર્ય બંને સાથે કહ્યાં છે: સમતા એટલા માટે શક્ય છે કે તે પોતાના અંદરના કેન્દ્રમાં સ્થિર છે. જે બાહ્ય વસ્તુઓ પર ટકેલો છે, તે તેની સાથે ડોલે છે; જે આત્મામાં ટકેલો છે, તે અડગ રહે છે. ‘સ્વસ્થ’ શબ્દનો સામાન્ય અર્થ ‘તંદુરસ્ત’ પણ છે — સાચું આરોગ્ય આત્મામાં સ્થિત થવું એ જ છે.

‘સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ’ — માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનું તેના માટે સમાન છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તે સોના અને માટીનો ભેદ ઓળખતો નથી; પરંતુ એ કે તેના મનમાં સોના માટે લોભ અને માટી માટે તિરસ્કાર નથી. તેની શાંતિ કોઈ વસ્તુના મૂલ્ય પર આધારિત નથી.

‘તુલ્યપ્રિયાપ્રિયઃ’ — પ્રિય અને અપ્રિય વ્યક્તિઓ કે ઘટનાઓ તેને સમાન રીતે અસર કરે છે, એટલે રાગ-દ્વેષ ઉત્પન્ન કરતી નથી. ‘ધીરઃ’ — તે ધૈર્યવાન અને વિવેકી છે; પરિસ્થિતિના દબાણમાં પણ તેની બુદ્ધિ સ્થિર રહે છે.

‘તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ’ — પોતાની નિંદા અને પ્રશંસા તેના માટે સમાન છે. આ સમતા સૌથી કઠિન છે, કારણ કે મનુષ્યનો અહંકાર સૌથી વધુ માન-અપમાનથી જ ઘવાય છે કે પ્રસન્ન થાય છે. ગુણાતીત જાણે છે કે નિંદા અને સ્તુતિ બંને દેહ અને નામ સાથે જોડાયેલી છે, આત્મા સાથે નહીં.

આ લક્ષણો બારમા અધ્યાયમાં ભક્તનાં લક્ષણો (12.18–19) સાથે ઘણાં મળતાં આવે છે. આથી ફરી સ્પષ્ટ થાય છે કે જ્ઞાન, ભક્તિ અને ગુણાતીત અવસ્થાની પરિણતિ એક જ છે — પૂર્ણ સમત્વ.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ગુણાતીતની સાક્ષી-સ્થિતિ કહી; અહીં સુખ-દુઃખ, વસ્તુઓ, સંબંધો અને પ્રતિષ્ઠામાં તેની સમતાનું વર્ણન છે. આગલા શ્લોકમાં માન-અપમાન, મિત્ર-શત્રુમાં સમતા અને સર્વારંભ-પરિત્યાગ કહીને લક્ષણોનું વર્ણન પૂરું થાય છે.

જીવન-બોધ

જેની શાંતિ ધન, લોકોના અભિપ્રાય કે પરિસ્થિતિઓ પર ટકેલી છે, તે હંમેશાં ડોલતો રહેશે. પોતાના અંદરના કેન્દ્રમાં ટકતાં શીખો; ત્યારે પ્રશંસા અને નિંદા બંને તમને તમારા માર્ગેથી ડગાવી શકશે નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વસ્થ: પોતાના સ્વરૂપ (આત્મા)માં સ્થિત
ધીર: ધૈર્યવાન અને વિવેકી, જે દબાણમાં પણ સ્થિર રહે
તુલ્યનિંદાત્મસંસ્તુતિ: જેના માટે પોતાની નિંદા અને પ્રશંસા સમાન છે